SHOIR HAQIDA:Muhammad Sharif Gulxaniy — o'zbek mumtoz adabiyotining yirik namoyondalaridan biri, mashhur hajvchi shoir va masalnavis. U XVIII asrning oxiri (taxminan 1770-80 yillar) — XIX asrning birinchi yarmida (1920-yilgacha) yashab ijod etgan. Wikipedia Hayoti va faoliyati: Tog'li Darvoz (Qorategin)da tug'ilgan, keyinchalik Qo'qonga kelib oila qurgan. Ayrim olimlar uni Qo'qonda tug'ilgan deb ham hisoblaydilar. ArxivZiyouzNamangan madrasalarida tahsil olgan, og'ir iqtisodiy qiyinchiliklar ichida yashagan. ZiyouzBir necha yil hammomda o't yoquvchi — go'laxlik vazifasida ishlagan va shunga ishora tarzida "Gulxaniy" taxallusini qabul etgan. Baxtiyor ("Gulxaniy" — olovqalb, majnunsifat ma'nolarini bildiradi)Qo'qon xoni Amir Olimxon navkarlari safida xizmat qilgan (1801-1810 yillar). Ziyouz1811-yilda Amir Umarxon taxtga o'tirgach, shoir uning saroyi atrofiga jalb etilgan va qobiliyatli shoir sifatida tan olingan. BaxtiyorKeyinchalik "Jur'at" taxallusini ham qabul qilgan va shu nom bilan ham she'rlar yozgan. BaxtiyorVafoti haqida: XIX asrning 40-yillari boshida vafot etgan. Uning o'limi to'g'risida turli ma'lumotlar mavjud — ba'zilar Qo'qonda, boshqalar esa Yangiqo'rg'on yaqinida Sirdaryoga cho'ktirilgan deb hisoblaydilar. IJODIY MEROSI:She'riy ijodi: O'zbek va tojik tillarida lirik she'rlar va qasidalar yaratgan. ZiyouzG'azallarida lirik qahramonning ruhiy kechinmalari, bahor, real hayotiy manzaralar o'z ifodasini topgan. ZiyouzMashhur she'rlari: "Barmog'im", "Ey to'ti", "Lola ko'ksidek bag'rim", "Hazratim, ochlikdan o'ldim, yegali non ber menga" kabi asarlar.Amir Umarxon (Amiriy) she'rlariga naziralar bitgan. ZiyouzAlohida devon holida bizga yetib kelgan emas, ammo she'rlari turli bayoz va to'plamlarda saqlanib qolgan."ZARBULMASAL" ASARI:Yaratilish tarixi: "Zarbulmasal" 1822-yilda Amir Umarxonning topshirig'i va istagi bilan yozilgan. TalabaBaxtiyor Xon xalq orasida keng tarqalgan zarbulmasallarni — xalq maqollarini yig'ib, kitob holiga keltirish lozimligini aytgan va Gulxaniy shu nozik xizmatga loyiq, deb topilgan. Nom ma'nosi: "Zarbulmasal" arabcha "zarb" va "masal" so'zlarining qo'shilishidan hosil bo'lgan bo'lib, "masallar yig'indisi" yoki maqol qo'shib gapirish, o'xshashi va dalilini keltirish ma'nolarini anglatadi. Talaba Janr va yo'nalish: "Zarbulmasal" jiddiy ijtimoiy mazmunni majoz yo'li bilan badiiy ifodalovchi axloqiy-didaktik va tanqidiy-hajviy yo'nalishdagi asardir. Baxtiyor Asarning tarkibi va tuzilishi: Asarda 400 ga yaqin maqol, matal, naql va 15 dan ortiq katta-kichik masal va hikoyat mavjud. TalabaVoqealar qushlar, hayvonlar timsollari orqali ifodalangan, majoz asosiga qurilgan. Abiturtest"Kalila va Dimna", Abdurahmon Jomiyning "Silsilat uzzahab" kabi sharq mumtoz nasri an'analaridan foydalangan. TalabaAsar syujeti: Asar voqeasi qadimgi "Farg'ona iqlimida" joylashgan "eski bir shahristonda" yuz beradi. Yapaloqqush o'z o'g'li Kulangirsultonni uylantirish maqsadida o'z yaqini Ko'rqushni Boyqush huzuriga sovchilikqa yuboradi. Baxtiyor Qiz tarafga beriladigan qalin miqdori ming chordevor deb belgilanadi va nikoh marosimi o'tkaziladi. Asarning g'oyaviy mazmuni: O'z davri voqeligini badiiy ifoda etgan, toj-u taxt talashlari, urushlar natijasida yurt vayron, xalq xarob bo'lgan davrni aks ettirgan. TalabaAsarda hayotning dolzarb muammolari, turli odamlar o'rtasidagi munosabatlar, xalq turmush tarzi va udumlari majoziy uslubda ifodalangan. WikipediaFeodal jamiyatining nosozliklarini fosh etgan, o'tkir satiraga keng o'rin bergan.Xalq maqollari va hikmatlar orqali hayot haqiqatlari ochib berilgan.Asarning ahamiyati: "Zarbulmasal" nafaqat o'zbek mumtoz adabiyoti, balki butun Sharq adabiyotining ham nodir namunasidir. Wikipedia19-asr o'zbek milliy adabiyoti rivojiga samarali ta'sir ko'rsatdi. WikipediaHajviy qissa janrida yaratilgan bu asarda ramziy-majoziy timsollar vositasi bilan zamonaning nosozliklari fosh etilgan.O'zbek adabiyotida maqollar va hikmatlarning ahamiyatini oshirdi. SoffNashr tarixi: 1958-yilda F. Ishoqov tomonidan nashrga tayyorlangan. Wikipedia1980-yilda ilmiy-tanqidiy matn mohiyatidagi nashri yaratildi.O'R FA ShI (O'zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik Instituti)da bir necha qo'lyozma va bosma nusxalari saqlanadi.ASARDAN NAMUNALAR:Asarda keltirilgan hikmatli so'zlar: "Xalq ichra bu bir kasbdur, Kasbni boshinga kiysang nasbdur""Har kim odati nechuk bo'lg'ay, Beirodat zuhr etar andin""Agar so'z jona paydo qilmasa so'z, Ani so'z demagil, ey majlisafro'z""Sabr ila barcha eshiqdur kushod, Sabr ila eranlar topdi murod"GULXANIY IJODINI O'RGANGAN OLIMLAR:A. QayumovR. MuqimovF. Ishoqov (Gulxaniy va uning "Zarbulmasal" asari. T.: Fan, 1972)M. Qo'shjonovM. Qo'shmoqovA. AsrorovV. Zohidov