БИОЭТИКА I БОБ. БИОЭТИКАНИНГ ЮЗАГА КЕЛИШ ШАРТ-ШАРОИТЛАРИ 1.1. Биоэтика амалий этика сифатида Ахлоқ инсоннинг хулқ-атворини ва одамлар ўртасидаги муносабатларни тартибга солувчи дастлабки механизмлардан биридир. Ахлоқ алоҳида фан – этика ўрганадиган соҳани ташкил этади. Мазкур фанга буюк юнон файласуфи Аристотель (Арасту) асос солган. Одамлар жамоасида ижтимоий муносабатлар мураккаблашиб бориши натижасида у ёки бу ахлоқ нормалари, қоидаларини инсоннинг кундалик ҳаётидаги реал соҳаларга татбиқан муайянлаштириш эҳтиёжи туғилди. Шу тариқа этика соҳасида амалий тадқиқотлар пайдо бўла бошлади, амалий этиканинг турли йўналишлари: сиёсий этика, журналист этикаси, бизнес этикаси ва ҳ.к. шаклланди. Этиканинг эски муаммоларини янгидан тадқиққилиш, ҳаёт (унинг пайдо бўлиши, уни қувватлаш ва узайтириш) ва ўлим билан боғлиқ кўпгина анъанавий муаммоларни қайта кўришга қаттиқ эҳтиёж туғилди. Ҳозирги замон амалий этикаси мана шу масалалар билан шуғулланади. Бугунги кунда амалий этика касалхоналар ва туғруқхоналарга, бизнес ва сиёсат соҳаларига кириб келмоқда, табиатга муносабат, ҳайвонларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, очликка қарши кураш муаммолари билан бевосита шуғулланмоқда. Этика айнан амалий муаммолар соҳасида долзарб аҳамият касб этмоқда. Хўш, бунинг сабаблари нимада? Асосий сабаблари – инсон билимлари технологик имкониятларининг ўсишида. Масалан, генетика вужудга келган пайтдан бошлаб илгари инсоният олдида ҳеч қачон туғилмаган саволлар пайдо бўлди: сунъий усулда туққан маъқулми? Жамият ирсий инженерия воситалари ёрдамида ҳайвонлар ва одамларни яратишга ҳаракат қилиши керакми? Компьютер технологиялари пайдо бўлиши билан ишчилар ўрнига роботлардан фойдаланиш ҳамда роботларга одамларнинг муносабати муаммолари кўндаланг бўлди. Шунингдек жаҳон озиқ-овқат ва хом ашё ресурсларини тақсимлаш, аҳолининг ўсиши сингари муаммолар ҳам мавжуд. Шунинг учун ҳам этикага бўлган қизиқиш тобора ортиб бормоқда. Яна бир сабаб – табиий муҳитга инсоннинг аралашиши натижасида глобал ҳалокатлар хавфининг кучайиши. Мазкур муаммо ноанънавий ечимлар топишни талаб қилади. Янги муаммолар, муаммоларнинг янги кўлами янгича ечимларни тақозо этади. Амалий этика, сўзнинг кенг маъносида, этика тушунчалари ва назарияларини муайян, мураккаб ва кўпинча жуда драматик вазиятларга татбиқ этиш демакдир. Унга казуистика («casus» - тасодиф сўзидан), яъни чексиз тасодифлар ёки прецедентларни кўриб чиқиш деб қараш ҳам мумкин. Аммо унга янада кенгроқ - чуқур фалсафий маънога эга бўлган ва инсон ҳақида тубдан янгича тасаввурларни шакллантирадиган янги йўналиш деб қараш учун барча асослар мавжуд. Амалий этика деганда, тор маънода, амалиёт таъсирида юзага келган ва