ISHLAB CHIQARISHNI TASHKIL ETISH o'quv dastur “ISHLAB CHIQARISHNI TASHKIL ETISH” fani bo‘yicha O’QUV DASTUR Bilim sohasi:400000 – Biznes, boshqaruv va huquqTa’lim sohasi:410000 – Biznes va boshqaruvMagistratura mutaxasisligi: 70410102 – Iqtisodiyot Termiz – 2024 Fan/modul kodi ICHTE2105O’quv yili 2024-2025Semestr 1ECTS-kreditlar 5Fan/modul turi Tanlov fanlarTa’lim tili O’zbek/rusHaftadagi dars soatlari 6 1. Fanning nomi Auditoriya mashg’ulotlari (soat)Mustaqil ta’lim (soat)Jami yuklama (soat)Ishlab chiqarishni tashkil etish6090150 2. I. Fanning mazmuni Fanni o’qitishdan maqsad – Ishlab chiqarishni tashkil etish magistrlarda mehnat jarayonida ishlab chiqarish resurslari va mehnat qurollaridan oqilona foydalanib, belgilangan vazifani bajarish va yuqori samaradorlikka erishishga qaratilgan chora-tadbirlar haqida tushunchalar paydo qiladi. Talabalarga “Ishlab chiqarishni tashkil etish” bo‘yicha so‘nggi o‘zgarishlarni tushunish uchun zarur bilimlarni beradi hamda ko‘nikma va malaka shakllantiradi. Talaba magistrlarda ishlab chiqarishda rivojlanish xususiyatlarini tahlil etish, uning samaradorligini oshirish imkoniyatlarini izlab topishni shakllantiradi. Fanning vazifasi: Ishlab chiqarishni tashkil etish sohasidagi bilimlarni egallash murakkab muammolardan biridir. Bu muammoni hal qilishning asosiy yo’nalishlaridan biri oliy o’quv yurtlarida shu sohaga oid bilimlarni mukammal egallagan, hozirgi zamon talablariga javob bera oladigan mutaxassis kadrlarni tayyorlashdir. Bu mutaxassis kadrlar ishlab chiqarishni tashkil etish sohasiga oid nazariy bilimlarni egallab qolmasdan, balki unga mos holda fikrlash qobiliyatini shakllantirgan, ishlab chiqarishni tashkil etish masalalari bo’yicha ilmiy asoslangan usullarini bilishi va o’zida ularni boshqarish ko’nikmalarini hosil qilishi, ishlab chiqarishga oid hisob-kitoblarni bajara olishi va texnik texnologik tadbirlar natijalarini iqtisodiy tahlil qila olishi zarur. Shu munosabat bilan «Menejment», «Iqtisodiyot» yo’nalishlari talabalari uchun tasdiqlangan o’quv rejasidan «Ishlab chiqarishni tashkil etish» fani o’rin olgan. Bu fanning vazifalari ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotni jadallashtirish bilan bog’liq bo’lgan obyektiv sharoitlarni izlash va iqtisodiy siyosatning asosiy yo’nalishlaridan unumli foydalanish bilan belgilanadi. Bu yo’nalishlar quyidagilardan iborat: - mamlakatimizda iqtisodiy siyosatning mohiyati va maqsadini tushungan holda korxona hamda uning bo’limlarida ishlab chiqarish holatini rivojlantirish; - ishlab chiqarishda rivojlanish xususiyatlarini tahlil etish, uning samaradorligini oshirish imkoniyatlarini izlab topish; - ishlab chiqarishni boshqarish va rejalashtirishning ilmiy, amaliy asoslarini aniqlash, boshqarish usullarini takomillashtirish, fan va texnika taraqqiyotining ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati va mohiyatini tahlil qilish hamda yangi texnikaning iqtisodiy samaradorligini aniqlash usullarini o’rganish; - sanoat ishlab chiqarish yo’nalishini oqilona tashkil etishning usullarini izlash, korxonalarni maqsadga muvofiq joylashtirishni belgilovchi umumiy usullarni o’rganishdan iborat. Demak, fanning vazifasi talabalar va mutaxassislarga hamda ushbu fanni o’rganuvchilarga fan mazmuniga tegishli barcha nazariy va amaliy bilimlarni o’rgatishdan iborat. Fanning o’qitish yo’rig’i ma’ruzaviy darslar bilan birga talabalarga nisbatan ilm o’rgatishning interaktiv usullarini qo’llash: · amaliy mashg’ulot; · intellektual trening; · nazariy muammolar bo’yicha seminarlar; · kursning tadbiqiy muammolari bo’yicha ochiq mulohazalar; · o’quv-izlanuvchanlik ishlarini bajarish; · deopozitiv va ilmiy filmlarni namoyish etish; · talabalarning bilimlarini test yordamida sinovdan o’tkazishni nazarda tutiladi. II. Asosiy nazariy qism (ma’ruza mashg’ulotlari) II.I. Fan tarkibiga quyidagi mavzular kiradi: 1-mavzu. “Ishlab chiqarishni tashkil etish” fani mohiyati Har qanday ilmiy kurs (fan) o‘zining o‘rganish ob‘yektiga ega bo‘ladi. Shunday ob‘yektning mavjudligi — u yoki bu fanning tug‘ilishi, shakllanishi va rivojlanishining zamini va muhim shartidir. Shu sababli o‘rganiladigan fanning ob‘yekti bilan tanishish uning predmetini aniqlashdan avval amalga oshiriladi. Sanoat korxonalarida ishlab chiqarishni tashkil etish fanining ob‘yekti bu sanoat korxonasidir. Korxona o‘z faoliyati maqsadlarini ro‘yobga chiqarishga ishlab chiqarilayotgan mahsuloti, bajarayotgan ishlari yoki ko‘rsatayotgan xizmatlariga bo‘lgan ehtiyojlarini qanoatlantirish hamda ana shu asosda mehnat jamoasi a‘zolarining iqtisodiy va ijtimoiy manfaatlarining hamda korxona molmulki egasining manfaatlarini ta‘minlash yo‘li bilan erishadi. Korxona o‘z asosiy faoliyatini o‘zining Ustavida ko‘zda tutilgan maqsadlar va vazifalarga muvofiq ravishda amalga oshiradi.Korxona Ustavi esa jumhuriyat qonun va qoidalariga asoslanadi. Ishlab chiqarishni tashkil etish eng yaxshi ishlab chiqarish natijalariga kam xarajat bilan erishish uchun ishlab chiqarishning moddiy va mehnat elementlarini vaqtda va muhitda maqsadga muvofiq optimal uyg‘unlashtirish jarayonidir. 2-mavzu. Sanoat korxonalarida ishlab chiqarishni tashkil etish fanining predmeti va vazifalari Sanoat korxonalarida ishlab chiqarishni tashkil etish fanining ob‘yekti bu sanoat korxonasidir. ―Sanoat korxonalarda ishlab chiqarishni tashkil etish‖ fanining predmeti deganda korxonalarning ishlab chiqarish - xo‘jalik faoliyati sharoitida iqtisodiy qonunlarning harakati va namoyon bo‘lish shakllari va eng kam mehnat, moddiy va ma‘naviy harajatlar bilan eng yaxshi natijalarga erishishni ta‘minlovchi yuqori samarali ish usullarini ishlab chiqish tushuniladi. ―Sanoat korxonalarida ishlab chiqarishni tashkil etish ― fanining metodologik asosini dialektika bilimining umumiy nazariyasi tashkil etadi. Bu nazariyaga binoan masalalar va voqeliklar o‘zaro aloqadorlikda, bir-birini taqozo etish, vaqt va fazoda ularning o‘zgarishi va rivojlanishida eskilik bilan yangilikning kurashida ko‘rib chiqiladi. Ilmiy tadqiqotlar olib borish jarayonida bu fan har turli xususiy usullardan, jumladan, mushohada, abstrakt tafakkur, induksiya va deduksiya, analiz va sintez, monografik usul, statistik usullar (sifat va miqdor, indeks, guruhlash, balanslik va u bilan bog‘liq bo‘lgan normativ usul, extimollar), iqtisodiy - matematik modellashtirish, optimallashtirish, modellashtirish, anketalash, ekspertli baholash, iqtisodiy eksperiment (tajriba) dan foydalanadi. 3-mavzu. Korxona – milliy iqtisodiyotning asosiy bo’g’ini sifatida. Korxona - milliy iqtisodiyotning asosiy ishlab chiqarish bo’g’inidir. Demak, korxona iqtisodiyoti asoslarini bilish malakali mutaxassislar tayyorlashning zaruriy sharti hisoblanadi. Bozor iqtisodiyoti va raqobatchilik sharoitlarida korxona faoliyatini amalga oshirishni ta’minlovchi zamonaviy iqtisodiy mexanizm, kadrlar potentsiali va kadrlar siyosati, mehnatga haq to’lash, resurslar va ulardan foydalanish, ishlab chiqarishni rejalashtirish va prognozlashtirish, investitsion va innovatsion faoliyat, xarajat, daromad va rentabellik, bahoni shakllantirish, korxonaning tijorat siri va iqtisodiy xavfsizligi kabi masalalar haqida. 4-mavzu. Ishlab chiqarish jarayoni va uni tashkil etish asoslari Mehnat jarayonida ishlab chiqarish resurslari va mehnat qurollaridan oqilona foydalanib, belgilangan vazifani bajarish va yuqori samaradorlikka erishishga qaratilgan chora-tadbirlar majmui. 5-mavzu. Asosiy ishlab chiqarishni tashkil etishning oqimli usuli Kоrхоnа iхtisоslаshuv dаrаjаsi eng аvvаlо tаnlаngаn ishlаb chiqаrish turi bilаn bеlgilаngаn. Ishlаb chiqаrish tipi uning tаshkiliy-tехnik хususiyatlаri yig‘indisi bilаn хаrаktеrlаnаdi. Ushbu хususiyatlаr bir vаqtdа vа dоimiy rаvishdа ishlаb chiqаrishgа kiritilаyotgаn bir turdаgi mаhsulоt miqdоri shuningdеk mаhsulоt turi bilаn bеlgilаnаdi. Tаnlаngаn ishlаb chiqаrish tipi ishlаb chiqаrish jаrаyonining tаshkiliy-tехnik pаrаmеtrlаrini shаkllаntirishgа, ishlаb chiqаrishni tехnik tаyyorlаsh, rеjаlаshtirish, nаzоrаt qilish usullаrini tаnlаsh, sех, uchаstkаlаrning tаshkiliy tuzilmаsini tuzish, jоylаshtirish, tехnоlоgik jаrаyonlаrni ishlаb chiqаrish, ishlаb chiqаrish vа mеhnаtni tаshkil etish mе‘yorini ishlаb chiqаrishgа tа‘sir ko‘rsаtаdi. 6-mavzu. Ishlab chiqarishni tashkil etishning partiyali usuli Ishlab chiqarishni tashkil qilinishning partiyali usuli mahsulot partiyasini tayyorlash jarayonining tizimini ifodalaydi. Ushbu usul asosan seriyali ishlab chiqarish korxonalarda keng nomenklaturadagi mahsulotni kichik miqdorda ishlab chiqarishda qo‘llaniladi. Ishlab chiqarishni tashkil qilishning partiyali usuli uchun ishlab chiqarishga kiritilayotgan detallar partiyasi miqdori ya‘ni kattaligi va takrorlanishi muhim tashkiliy – iqtisodiy ahamiyatga ega. 7-mavzu. Sanoat korxonalarida ishlab chiqarishni ilmiy-texnik tayyorlashni tashkil etish Fan-texnika taraqqiyoti ishlab chiqarishni intensiv rivojlantirishning asoslaridan biridir. Fan-texnika taraqqiyoti iqtisodiyotni (intensiv) rivojlantirishning hamma omillariga muayyan ta‘sir ko‘rsatadi, mehnat resurslaridan, ishlab chiqarishning asosiy fondlaridan, moddiy resurslaridan oqilona foydalanish, yuqori sifatli mahsulot ishlab chiqarishga erishish imkonini beradi. 8-mavzu. Korxonada asbob uskuna xo’jaligini tashkil etish. Ishlab chiqarish korxonalari o‘z faoliyatlari davomida juda ko‘p turdagi instrument va texnologik jihozlardan foydalanadilar. Ish joylarining ana shu instrument va uskunalar bilan o‘z vaqtida ta‘minlanishi va ularning takomillashganlik darajasi asosiy ishchilarning mehnat unumdorligiga, mahsulot sifati va tannarxiga korxonaning bir me‘yorda ishlashiga katta ta‘sir ko‘rsatadi. Ishlab chiqarishga avtomatlashtirilgan, mexanizasiyalashtirilgan yangi texnologiyani keng joriy qilish asbob uskuna va texnologik uskunalarning sifati, chidamliligi, aniqliligi kabi ko‘rsatkichlariga yuqori talablar qo‘yadi. Texnologik uskuna-texnologik jarayonning belgilangan qismini bajarish uchun texnologik jihozlarga biriktiriladigan ishlab chiqarish qurollaridir. Masalan, turli xil asbob uskunalar, plastmassalar, shtamplar, press-shakllar, nazorat qilish vositalari. 9-mavzu. Ta’mirlash xo’jaligini tashkil qilish Mexanizasiyalashtirish yuqori bo‘lgan ishlab chiqarish sharoitida korxonaning faoliyat natijasi ishlab chiqarish vositalarining holatiga bog‘liq bo‘ladi. Chunki, jihozlarning nosozligi natijasida paydo bo‘ladigan uzilishlar (tanaffuslar) ishlab chiqarish siklining uzayishiga, mahsulot sifatiga, bergan hajmiga salbiy ta‘sir ko‘rsatadi. Jihozlarni ekspluatatsiya qilish jarayonida ular moddiy va ma‘naviy eskiradi. Buning natijasida uning texnik iqtisodiy ko‘rsatkichlari o‘zgaradi: quvvati pasayadi, unumdorligi va aniqligini kamaytiradi. Ana shularni hisobga olib, jihozlarni yaxshi ish sharoitida ushlab turish uchun doimiy ravishda texnik xizmat ko‘rsatish va ta‘mirlash ishlarini yo‘lga qo‘yish lozim. Bu ishlarni tashkil qilish uchun korxonada ta‘mirlash xo‘jaligi tashkil etiladi.. 10-mavzu. Korxonalarda transport-ombor xo’jaligini tashkil etish Ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatishni tashkil etish transport vositalari bilan uzviy bog‘liqdir. Chunki, har qanday ishlab chiqarish jarayonida turli xil uzatish, yuklash-tushirish, materiallarni tashish kabi taransport operatsiyalari mavjud bo‘ladi. Ba‘zi bir korxonalarda, masalan, kimyoviy tozalashda mahsulotlar transportirovkasi barcha xarajatlarning 30-40% ni tashkil etadi. Shuning uchun ham korxonalarda transport xo‘jaligi ishni samarali tashkil etish, yuqori unumli, avtomatlashtirilgan tarnsport vositalarini joriy etish eng asosiy vazifalar qatoriga kiradi. 11-mavzu. Mahsulot sifatini nazorat qilishni tashkil etish Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasi tub siyosiy, iqtisodiy, ma‘naviy va ma‘rifiy islohotlarni jadal sur‘atda amalga oshirilmoqda. Ayniqsa, iqtisodiy isloxotlar natijasida mamlakatimizda erishilayotgan ulkan taraqqiyot bunga yaqqol misol bo‘la oladi. O‘z navbatida milliy iqtisodiyotimizning jadal rivojlanishi turli sohalarni korxonalar va kompaniyalarimizda ishlab chiqarilgan mahsulot va ko‘rsatilayotgan xizmatlarining sifatini xalqaro talablar darajasida ta‘minlash zaruriyatini keltirib chiqaradi. Ushbu holat shaxsiy va ishlab chiqarishni ehtiyojlarining o‘sib borishi va diversifikatsiyalashuvi, jahon bozorida ish yurutuvchi kompaniyalarini rivojlanishi natijasida raqobatni o‘sib borishi, fantexnika taraqqiyotining jadallashuvi va boshqa omillar bilan izohlanadi. 12-mavzu. Sanoat koxonalarda mеhnatni tashkil etish Mehnatni tashkil qilish – mehnat jarayoni boshlanishdan oldin ob‘ekt va maqsadni belgilash, uslub va vositalarini tanlash hamda mehnat jarayonida ularni rioya qilinishi va ularning maqsadga erishishi uchun ishlashini ta‘minlash demakdir. Agar ishlab chiqarishning ijtimoiy shakllaridan chetga chiqiladigan bo‘lsa, jamiyat taraqqiyotini har qanday bosqichida mehnat mavjud bo‘lganligi tufayli uni tashkil etish ham mavjud bo‘lgan. Ishlab chiqarish korxonalarida mehnatni tashkil etish jamiyatda mehnatni tashkil etishni asosiy elementlaridan hisoblanadi. Ishlab chiqarishning jamoa shakllari manufaktura va kooperatsiyalar vujudga kelganidan keyin mehnatni tashkil etish ayrim ijrochilargina emas balki ularning birgalikdagi faoliyatini tashkil etish uning eng muhim funktsiyalaridan biriga aylandi. Mehnatni tashkil etish mehnatning miqdor va sifat nisbatlaridan belgilash va ularga rioya qilish, ularni zamon va makonda muvofiqlashtirishni nazarda tutadi. 13-mavzu. Korxona stratеgiyasini shakllantirish Har qanday korxonaning uzoq muddatli samarali faoliyati, uning iqtisodiy o‘sishi va rivojlanishi, potensial inson kapitali va boshqa resurslardan eng qulay va oqilona tarzda foydalanish imkonini beruvchi strategik yo‘nalishlarni tanlash bilan belgilanadi. Strategiya korxonaning barqaror iqtisodiy o‘sishi va rivojlanishini, mahsulot va xizmatlarning raqobatbardoshligini oshirishni ta‘minlamog‘i lozim. Shu o‘rinda “o’sish” va “rivojlanish” tushunchalarining mohiyat va mazmuni turlicha ekanligiga e‘tibor qaratish lozim. “O‘sish” – korxona o‘lchamining oshishi va ishlab chiqarish hajmining kengayishini ifodalaydi. Xususan, ishlab chiqarish hajmi, ishchilar soni, sotuv hajmining o‘zgarishi. Rivojlanish esa birinchi navbatda xo‘jalik tizimining sifat jihatidan o‘zgarish va yangilanishi, barcha bo‘limlarda texnika, texnologiyalarni, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishni takomillashtirish asosida samaradorlikni oshirishni ko‘zda tutadi. 14-mavzu. Korxonada ishlab chiqarishni tеzkor rеjalashtirish va dispеtchеrlik xizmati Tezkor rejalashtirish ichki rejalashtirishning yakunlovchi bosqichi bo‘lib yillik rivojlanish rejalarida ko‘zda tutilgan vazifalarni o‘z vaqtida va sifatli bajarilishini ta‘minlashga xizmat qiladi. Joriy rejalashtirish belgilangan strategik maqsadlarga erishishga yo‘naltirilgan operativ boshqaruv qarorlari bilan uzviy bog‘langan. Demak tezkor rejalashtirishga quyidagicha tarif berish mumkin. Tezkor rejalashtirish deganda reja iqtisod xizmatlarining joriy faoliyatini amalga oshirish (masalan ishlab chiqarish dasturini tuzish korxonaning kvartallik byudjetini shakllantirish natijalarini nazorat va korrektirovka qilish tushiniladi). 15-mavzu. Taktik va stratеgik rеjalarni ishlab chiqish jarayonlarini tashkil qilish Yirik korxonalarda markazlashgan tashkiliy rejalar yuqoridan pastga tuziladi. Bunday yondashuvda rejaviy strategiyalar boshqarishning yuqori darajasida ishlab chiqiladi – maqsadlar aniqlanadi. Korxonani rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari va bosh vazifalari belgilanadi, ularni amalga oshirish mexanizmi shakllantiriladi. So‘ngra ushbu maqsadlar, vazifalar va ko‘rsatkichlar quyi bo‘inlarga harakatlanish davomida yana ham chuqurlashtirilgan va aniqlashtirilgan shaklda bo‘linma rejalariga kiritiladi. Texnologik rejalashtirishning ushbu bosqichida barcha mahsulot turlari bo‘yicha ishlab chiqarish hajmlari belgilanadi va o‘zaro muvofiqlashtiriladi. Rejaviy vazifalarni aniq ijrochilar bilan kelishib ular korxona yuqori rahbariyati tomonidan tasdiqlanadi. III. Amaliy mashg’ulotlari bo’yicha ko’rsatma va tavsiyalar (fan bo‘yicha laboratoriya ishlari va kurs ishlari mo’ljallanmagan) Amaliy mashg’ulotlar uchun quyidagi mavzular tavsiya etiladi: “Ishlab chiqarishni tashkil etish” fani mohiyati Sanoat korxonalarida ishlab chiqarishni tashkil etish fanining predmeti va vazifalari Korxona – milliy iqtisodiyotning asosiy bo’g’ini sifatida.Ishlab chiqarish jarayoni va uni tashkil etish asoslari Asosiy ishlab chiqarishni tashkil etishning oqimli usuli Ishlab chiqarishni tashkil etishning partiyali usuli Sanoat korxonalarida ishlab chiqarishni ilmiy-texnik tayyorlashni tashkil etish Korxonada asbob uskuna xo’jaligini tashkil etish.Ta’mirlash xo’jaligini tashkil qilish Korxonalarda transport-ombor xo’jaligini tashkil etish Mahsulot sifatini nazorat qilishni tashkil etishSanoat koxonalarda mеhnatni tashkil etishKorxona stratеgiyasini shakllantirishKorxonada ishlab chiqarishni tеzkor rеjalashtirish va dispеtchеrlik xizmatiTaktik va stratеgik rеjalarni ishlab chiqish jarayonlarini tashkil qilish Amaliy mashg’ulotlar multimedia qurulmalari bilan jihozlangan auditoriyada bir akademik guruhga bir o’qituvchi tomonidan o’tkazilishi lozim. Mashg’ulotlar faol va interaktiv usullar yordamida o’tilishi, mos ravishda munosib pedagogik va axborot texnologiyalar qo’llanilishi maqsadga muvofiq. IV. Mustaqil ta’lim va mustaqil ishlar Mustaqil ta’lim uchun tavsiya etiladigan mavzular: “Ishlab chiqarishni tashkil etish” fani mohiyati Sanoat korxonalarida ishlab chiqarishni tashkil etish fanining predmeti va vazifalari Korxona – milliy iqtisodiyotning asosiy bo’g’ini sifatida.Ishlab chiqarish jarayoni va uni tashkil etish asoslari Asosiy ishlab chiqarishni tashkil etishning oqimli usuli Ishlab chiqarishni tashkil etishning partiyali usuli Sanoat korxonalarida ishlab chiqarishni ilmiy-texnik tayyorlashni tashkil etish Korxonada asbob uskuna xo’jaligini tashkil etish.Ta’mirlash xo’jaligini tashkil qilish Korxonalarda transport-ombor xo’jaligini tashkil etish Mahsulot sifatini nazorat qilishni tashkil etishSanoat koxonalarda mеhnatni tashkil etishKorxona stratеgiyasini shakllantirishKorxonada ishlab chiqarishni tеzkor rеjalashtirish va dispеtchеrlik xizmatiTaktik va stratеgik rеjalarni ishlab chiqish jarayonlarini tashkil qilish Mustaqil o’zlashtirilgan mavzular bo’yicha talabalar tomonidan loyiha ishi, esse, tezis, yoki ilmiy maqola yozish, referatlar tayyorlash va uni taqdimot qilish tavsiya etiladi.