MAVZU: ATOM TUZILISHI VA D.I.MENDELEEVNING DAVRIY QONUNI Reja: 1. Atom tuzilishi, uning yadro modeli . Bor pastuloti. 2. Yadro reaksiyalari. Radioaktivlik. 3. Kvant sonlar. Atom tuzilishining kvant-mexanik modeli. 4. Kimyoviy elementlar davriy qonuni va davriy sistemasi 5. Davriy sistemaning tuzilishi. Kimyoviy elementlar va ular birikmalarining xossalarini o’zgarishi. 6. Elementlarning oksidlovchilik va qaytaruvchilik xossalari. Tayanch iboralar: Katod nurlari, atom yadrosi, izotop, izobara, elektron orbita, elektron orbital, Bor postulatlari, kvant sonlari, Gund koidasi, Pauli printsipi. Ionlanish potentsiallari, elektronga moyillik, elektromanfiylik. Davriylik, klassik va ikkilamchi davriylik. T ionlanish energiyasi. Bog’lanish energiyasi, bog’lanish uzunligi, bog’lanish burchagi. Poling shkalalari. A.Bekkerel (1896 y.) tomonidan uran o’rganilib radioaktivlik xodisasining kashf etilishi atomda elektrondan boshqa yana kichik zarrachalar borligini ko’rsatdi. Shundan so’ng "atom murakkab sistema" degan tushuncha paydo bo’ldi va bu murakkab sistemani o’rganish muammolari yuzaga keldi. XIX asrning o’rtalarida olimlar elektronning havosi so’rib olingan vakumli shisha trubkalaridagi harakatlarini o’rgana boshlashdi. Yuqori kuchlanish ostida elektrodlar o’rtasida elektron harakatlana boshlaydi. Bu nurlar katod nurlari deyiladi. Elektron manfiy zaryadlanganligi tufayli musbat zaryadlangan elektrod tomon harakatlanadi . bu nurlar ko’rinmasa-da, ular borligi isbotlangan. Sirtiga zaryadli zarralar tushirilganda, nur chiqaruvchi moddalar (fluoressens) orqali tekshirilgan. Tajribalar shuni ko’rsatadiki, katod nurlarining magnit yoki elektr maydonidagi burilish yo’nalishi ularning manfiy zaryadli ekanini ko’rsatdi. Britan olimi J.J.Tomson (1856-1940) katod nurlarining tabiati katod materialiga bog’liq bo’lmasligini kuzatdi. Tomson 1897-yildagi ilmiy ma’ruzasida katod nurlari manfiy zaryadli zarralar ekanini ko’rsatib berdi. Bu maqola omma tomonidan elektronning kashf qilinishi deb ta’n olindi. Tomson 2.4-rasmda ko’rsatilgan o’zaro perpendikulyar magnit va elektr maydonlari ta’siri ostidagi katod-nur trubkasida zaryadlangan plastinkalar va magnit elektronlar nuriga perpendikulyar maydon hosil qiladigan qilib joylashtirilgan, trubka oxiriga fluoressens modda surtilgan ekran qo’yilgan. Elektr maydoni nurni bir yo’nalishda bursa, magnit maydoni qarama-qarshi yo’nalishda buradi. Tomson maydon kuchlari va elektron harakati orasidagi bog’lanishni topib, elektronlarning birlik massasiga to’g’ri keluvchi zaryadini topdi. Unga ko’ra, elektronning 1 gramiga 1.76*108 Kulon zaryad to’g’ri keladi