Bugungi dunyoning geomafkuraviy manzarasida yoshlar MUNDARIJA: KIRISH………………………………………………………….................3IBOBDUNYO GEOMAFKURAVIY MANZARASINI YOSHLAR DUNYOQARASHIGA TA’SIRINI TADQIQ ETISHNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI71.1.Bugungi dunyoning g‘oyaviy- mafkuraviy manzarasi bilan bog‘liq tushunchalar talqini....................................................71.2.Mafkuraviy globallashuv dunyo geosiyosiy manzarasining rivojlantiruvchi asosiy omili sifatida....................................28II BOBGLОBАLLАShUV VA GEOMARKAZLARNI YOSHLAR MА’NАVIY YUKSАLIShIGА TА’SIRI....... 2.1.Mа’nаviy-mаfkurаviy muаmmоlаr: g‘оyaviy bo‘shliq vа zаrаrli g‘оyalаrning yoshlаr dunyoqаrishigа tа’siri............492.2.Glоbаllаshuv shаrоitidа yoshlаrning mа’nаviy yuksаlishigа tа’sir etuvchi geomаfkurаviy tаhdidlаrni bаrtаrаf etish muаmmоlаri.............................................................................66III BOBBUGUNGI DUNYONING GEOMAFKURAVIY MANZARASIDA YOSHLAR TARBIYASINING AMALIY ASOSLARI...........................................................733.1Dunyoni hozirgi geosiyosiy, geoiqtisodiy holati va uning yoshlar ruhiyatiga ta’sirini tavsifi va tasnifi...........................733.2Ma’naviy-mafkuraviy tahdidlarga “g‘oyaga qarshi g‘oya” usulida qarshi kurashish: shakli, vositasi va metodlari.............................................................................85XULOSA.........................................................................................................93FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR................................................. KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Zamonaviy jamiyatda, jumladan, yoshlar orasida mafkura va ideallar masalasi juda keskin. Ideallar - bu hodisaning qimmatli yoki eng yaxshi, tugallangan holatining eng yuqori darajasi, biror narsaning individual ravishda qabul qilingan standartidir. Mafkura – turli ijtimoiy tabaqalar va boshqa ijtimoiy guruhlar manfaatlarini ifodalovchi tizimli tartibga solingan qarashlar majmui boʻlib, ular asosida odamlar va ularning jamoalarining umuman ijtimoiy voqelikka va bir-biriga munosabati tan olinadi va baholanadi. yetakchilar va mafkura mualliflarining ideallari. Bu antropokonstruksiyalar dunyoqarashning tarkibiy qismlari (ideallar - standartlar, chora-tadbirlar tizimi, mafkura - munosabatlar tizimi) bo‘lib, turli ijtimoiy harakatlar, tashkilotlar, submadaniyatlarda shakllanishi mumkin. Turli xil yoshlar ideallari va mafkuralar palitrasi maktab o‘quvchilari, talabalar, kattalar o‘rtasida bahslashsa va muayyan vaziyatda qanday harakat qilish to‘g‘risida kelisha olmasa, ularning xulq-atvorida, xatti-harakatlarida va ijtimoiy tarafdorlik hodisalariga munosabatida kuzatiladi. Voyaga etganlik va yoshlik ideallari va mafkuralari, ijtimoiy va etnik guruhlarning ideallari kabi sezilarli farqlarga ega. Ushbu g‘oyalar va mafkuralar tashuvchilari o‘rtasida qarama-qarshilik, ziddiyatning kuchayishi, qarama-qarshiliklarning keskinlashishi pedagogik kasb-hunar jamoatchiligining ushbu masalaga e'tiborini qaratishni talab qiladi. Har qanday mafkuraning o‘ziga xos g‘oyalar tizimi, ideal qanday bo‘lishi kerakligi haqidagi g‘oyasi bor: Go‘zallik, Mehnat, Ta’lim, Uyg‘unlik, Vijdon, Axloq va boshqalar, bu asosiy rishtalar bizga ajdodlarimiz bilimi bilan o‘tgan, mustahkamlangan. ming yillar davomida. Ideal holda, ular doimiy so‘nggi ijtimoiy qadriyatlarga mos keladi. Bu esa davlat va boshqa ijtimoiy va rasmiy tuzilmalar mafkurasini shakllantirish uchun juda muhimdir, chunki bu ularning shaxsni rivojlantirish uchun samarali faoliyatining asosidir. Mafkura davlat tuzilmalari va aholining holati, muloqoti va hayotiga, fuqarolik va amalga oshirilgan harakatlar uchun mas'uliyat hissiga ta’sir qiladi. Mafkura shaxsning ideallarini ijtimoiy-madaniy ideallarga aylantiradi. Mafkuralarni yaratish g‘oyalardan ideallarga keladi; o‘qituvchilar, ota-onalar, ish beruvchilar, davlat va boshqa ko‘plab jamoat tashkilotlari ideallar va mafkura shakllari masalalarida tarbiyalash bilan shug‘ullanadilar. Hozirgi vaqtda siyosiy kurash mafkurasi va g‘oyalari, hokimiyat ideallari bag‘rikenglik va insoniy munosabatlar ideallariga siljish kuzatilmoqda, shuning uchun inson jamiyatni o‘zi bilan "bezaydi" va ularni qanday rivojlantirish haqida g‘oyalarga ega bo‘ladi. Har bir inson jamiyatga va umumiy ideallarga moslashishni xohlaydi. Ammo har birining o‘ziga xosligi kuchli va sizni o‘zgacha his qiladi, keyin esa, inson jamiyat bilan qo‘shilish yoki individuallikka ega bo‘lish tanloviga duch kelganida, g‘oyalar va o‘zini o‘zi amalga oshirish g‘oyalari o‘rtasida ideallarni buzish bilan tahdid qiladigan ichki ziddiyat mavjud. Ko‘p jihatdan, bu to‘qnashuv xayoliydir, chunki o‘zlarining shaxsiy qobiliyatlari va ularni amalga oshirishlari tufayli dunyoda o‘zlarini yutuq sifatida ko‘rsatgan eng ko‘zga ko‘ringan shaxslar jamiyat tomonidan demiurjlar sifatida tan olinishi isbotlangan. Shu nuqtai nazardan, umumiy va shaxs, shaxsiy va ijtimoiy o‘rtasidagi yuzaga kelayotgan muammolarni ideallarni buzmasdan, mafkurani buzmasdan sivilizatsiyali tarzda hal etish uchun ularni dolzarblashtirish zarur. Buning uchun o‘qituvchilar samarali “asbob” yaratishlari kerak. Bu borada tadqiqot o‘tkazildi, bu shuni ko‘rsatdiki, talabalarning 5-7 foizi mustaqil ravishda ideallardan voz kechish imkoniyatidan xabardor. Bular, qoida tariqasida, kundalik hayotda tashabbuskor, mustahkam oila poydevoriga ega, azaliy qadriyatlarga yo‘naltirilgan va o‘z faoliyatida oilaviy tarbiyaga asoslangan o‘smirlar va yigitlardir. Qoidaga ko‘ra, bu talabalar yaxshi o‘quv ko‘rsatkichlariga ega va ularning shaxsiyatini shakllantirishga o‘qituvchilarning katta e'tibori mavjud. Xalqaro munosabatlar tarixining turli davrlarida xalqaro siyosatning mafkuraviy jihati turli darajadagi aniqlik bilan ochib beriladi. Va bu erda muammo nafaqat tarixiy davrlar yoki alohida hududlarning o‘ziga xos xususiyatlarida, balki "siyosiy mafkura" toifasining murakkab evolyutsiyasida, uning ongni egallab olgan ideal siyosiy tuzilmalar ta’sirini aks ettirishda etarliligidadir. Ma’lumki, mafkura atamasi zamonaviyga yaqin ma’noda Fransiya inqilobi davridan boshlab qo‘llanila boshlandi. Aynan o‘sha paytda G‘arbiy Evropa siyosiy nutqi doirasida jamiyat va davlat haqidagi turli qarashlar tarafdorlari o‘rtasida nafaqat mafkuraviy chegaralanish, balki g‘oyalar va his-tuyg‘ularni haqiqiy siyosiy resursga va o‘ziga xos siyosiy institutlarga aylantira oladigan vositalar paydo bo‘ldi. Darhaqiqat, siyosatda G‘arb mafkuraviy paradigmalarining raqobatbardosh birga yashashining klassik davri 1789-1799 yillardagi Frantsiya siyosiy tarixining keskin va jadal rivojlanayotgan voqealari sharoitida liberal, mo‘'tadil konservativ va reaktsion monarxistik dasturlar o‘rtasidagi qarama-qarshilik bilan boshlanadi. Inqilobiy Frantsiyaning mafkuraviy merosi va siyosiy kurash tajribasi mafkuraviy tamoyil bo‘yicha va Evropa davlatlararo munosabatlar tizimi darajasida chegaralanishning boshlanishi edi. Ma’lumki, Angliya, Rossiya, Avstriya, Prussiya, Ispaniya va boshqa davlatlardan iborat 1793 yildagi antifransuz koalitsiyasining asosiy vazifasi Yevropada inqilobiy g‘oyalar va antimonarxistik kayfiyatlarning tarqalishiga yo‘l qo‘ymaslik edi. 19-asrda liberal va konservativ millatchilikning turli shakllari bilan ifodalangan mafkuraviy komponent davlatlar o‘rtasidagi munosabatlarga tobora ko‘proq ta’sir ko‘rsatib, tobora takomillashtirilgan kontseptual va tashviqot shakllariga ega bo‘ldi. Bitiruv malakaviy ishi mavzusining ob’ekti va predmeti. Dunyoning geomаfkurаviy mаnzаrаsi va yoshlаr dunyoqаrаshi ushbu bitiruv malakaviy ishi mavzusining ob’ekti sanaladi. Bitiruv malakaviy ishi mavzusining predmeti sifatida esa dunyoning geomаfkurаviy mаnzаrаsi vа uning bugungi kundаgi yoshlаr dunyoqаrаshini shakllanishiga tа’sir etuvchi omillar o‘rganiladi. Magistrlik dissertatsiya mavzusining maqsadi. Ushbu BMIning asosiy maqsadi dunyoning geomаfkurаviy mаnzаrаsi vа uning bugungi kundаgi yoshlаr dunyoqаrаshini shakllanishiga tа’sirini o‘rganish hamda xulosa va takliflar ishlab chiqishdan iborat. Magistrlik dissertatsiya mavzusining vazifalari. Yuqoridagi maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilandi. Bugungi dunyoning g‘oyaviy- mafkuraviy manzarasi bilan bog‘liq tushunchalar talqini nazariy jihatdan o‘rganish va tahlil qilishMafkuraviy globallashuv dunyo geosiyosiy manzarasining rivojlantiruvchi asosiy omili sifatida o‘rganish va tahlil qilishMа’nаviy-mаfkurаviy muаmmоlаr, g‘оyaviy bo‘shliq vа zаrаrli g‘оyalаrning yoshlаr dunyoqаrishigа tа’sirini o‘rganish va tahlil qilishGlоbаllаshuv shаrоitidа yoshlаrning mа’nаviy yuksаlishigа tа’sir etuvchi geomаfkurаviy tаhdidlаrni bаrtаrаf etish muаmmоlаrini o‘rganish va tahlil qilishDunyoni hozirgi geosiyosiy, geoiqtisodiy holati va uning yoshlar ruhiyatiga ta’sirini o‘rganish va tahlil qilishMa’naviy-mafkuraviy tahdidlarga “g‘oyaga qarshi g‘oya” usulida qarshi kurashish shakli, vositasi va metodlarini tadqiq qilishMuammoning o‘rganilganlik darajasi. Ushbu mavzu Назаров Қ., Эргашев И., Отамуротов С., Мамашокиров С., Холбеков А., Очилдиев А., Тўраев Ш., Муминов А., Муртазо Қаршибой., Каримова В., Умаров А., Қуронов М., Исломов З., Исоқов Б., Юсупов О., Муҳаммадиев Д., Минаваров С., va boshqa bir qator tadqiqotchilar tomonidan o‘rganilgan. Dunyo miqyosida esa ushbu mavzu M.M. Betilmerzaeva, M.A. Bogdanova, A.A. Gricanov, C. Vidal, S. Mermelstein kabi tadqiqotchilar tominidan o‘rganilgan. Tadqiqotning metodlari. ilmiy abstraksiyalash, induksiya va de-duksiya, qiyosiy tahlil, tarkibiy tahlil, matematik tahlil. Tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati. Ushbu mavzu doirasidagi tadqiqot ishlari respublikamiz va dunyo tadqiqotchilari tomonidan atroflicha o‘rganilmaganligi, hali bu mavzudagi tadqiqot ishlari va natijalari yetarli emasligi ushbu sohada ba’zi o‘rganilmagan masala va muammolarning mavjudligini ko‘rsatmoqda. Biz tadqiqotimiz davomida dunyoning geomаfkurаviy mаnzаrаsi vа uning bugungi kundаgi yoshlаr dunyoqаrаshini shakllanishiga tа’sirni o‘rgandik, va ushbu mavzu yuzasidan ilmiy asoslangan xulosa va takliflarni ishlab chiqdik. Bitiruv malakaviy ishining tarkibiy va hajmiy tuzilishi. Ushbu bitiruv malakaviy ishining birinchi bobi “DUNYO GEOMAFKURAVIY MANZARASINI YOSHLAR DUNYOQARASHIGA TA’SIRINI TADQIQ ETISHNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI” deb nomlanib, ushbu bobda Bugungi dunyoning g‘oyaviy- mafkuraviy manzarasi bilan bog‘liq tushunchalar talqini, Mafkuraviy globallashuv dunyo geosiyosiy manzarasining rivojlantiruvchi asosiy omili nazariy jihatdan yoritilgan. Bitiruv malakaviy ishining “GLОBАLLАShUV VA GEOMARKAZLARNI YOSHLAR MА’NАVIY YUKSАLIShIGА TА’SIRI” deb nomlangan ikkinchi bobida Mа’nаviy-mаfkurаviy muаmmоlаr: g‘оyaviy bo‘shliq vа zаrаrli g‘оyalаrning yoshlаr dunyoqаrishigа tа’siri, Glоbаllаshuv shаrоitidа yoshlаrning mа’nаviy yuksаlishigа tа’sir etuvchi geomаfkurаviy tаhdidlаrni bаrtаrаf etish muаmmоlаri o‘rganilgan va tahlil qilingan. Bitiruv malakaviy ishining so‘ngi uchunchi bobi “BUGUNGI DUNYONING GEOMAFKURAVIY MANZARASIDA YOSHLAR TARBIYASINING AMALIY ASOSLARI” deb nomlanib mavzuning asosiy mohiyatini yoritishga bag‘ishlangan. Ushbu bobda Dunyoni hozirgi geosiyosiy, geoiqtisodiy holati va uning yoshlar ruhiyatiga ta’sirining tavsifi va tasnifi, Ma’naviy-mafkuraviy tahdidlarga “g‘oyaga qarshi g‘oya” usulida qarshi kurashish: shakli, vositasi va metodlari tahlil qilingan. Bitiruv malakaviy ishida xulosa va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Ushbu Bitiruv malakaviy ishi jami kirish, uchta bob, har bob uchtadan paragraff, xulosa va tavsiyalar, ilova va foydalanilgan adabiyotlar qismlaridan iborat bo‘lib jami 94 betni tashkil etadi. I BOB. DUNYO GEOMAFKURAVIY MANZARASINI YOSHLAR DUNYOQARASHIGA TA’SIRINI TADQIQ ETISHNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI 1.1. Bugungi dunyoning g‘oyaviy- mafkuraviy manzarasi bilan bog‘liq tushunchalar talqini Dunyoning mafkuraviy manzarasi – jahonda ro‘y berayotgan g‘oyaviy jarayonlar, mavjud mafkura shakllari, ularning mohiyati, maqsadlari va o‘zaro munosabatlari bilan bog‘liq holat, xususiyat va faoliyatini yaxlit tarzda aks ettiruvchi tushuncha. Bugungi dunyo muayyan yaxlitlikni tashkil etsada, undagi mintaqa va davlatlar, millat va xalqlar tarixiy shart-sharoit, jo‘g‘rofiy joylashuvi, geostrategik holatiga ko‘ra turli mavqega ega. Hozirgi davr – dunyoda g‘oyaviy qarama-qarshiliklar murakkab tus olgan, mafkura poligonlari yadro poligonlridan ham kuchli bo‘lib borayotgan davr. Shunday ekan, ularning o‘ziga xos manfaatlarini ifodalaydigan mafkuraviy ta’sir usullari bo‘lishi shubhasiz. Jahon siyosiy xaritasida ko‘plab davlatlar mavjud bo‘lib, ularda turli siyosiy kuchlar, partiyalar, din va diniy oqimlar, mazhablar, guruh va qatlamlar faoliyat ko‘rsatmoqda. Ular o‘zaro farqlanadigan, ba’zan bir-biriga zid bo‘lgan manfaatlarga ega. Aynan mana shu manfaatlar o‘zga xalqlar, turli mintaqalar, davlatlarning aholisi yoki ijtimoiy guruhlar ongiga, turmush tarziga ta’sir o‘tkazish, ularni bo‘ysundirish uchun yo‘naltirilgan maqsadlarni shakllantiradi. Bundan ko‘zlangan asosiy muddao esa muayyan joydagi kishilarga iqtisodiy, siyosiy, huquqiy va diniy qarashlarni singdirish orqali o‘z manfaatlarini ta’minlashga intilishdir. Bunday ta’sir o‘tkazishning tinch yo‘li ko‘zlangan maqsadga olib kelmaganda boshqa mamlakatlarning ichki ishlariga aralashish, mavjud vaziyatni ataylab keskinlashtirish, kuch ishlatish yo‘li bilan bo‘lsa ham ijtimoiy beqarorlikni yuzaga keltirishga harakat qilinadi. Bugungi dunyoning mafkuraviy manzarasiga nazar tashlansa, aksariyat ilg‘or davlatlarda umuminsoniy qadriyatlar va demokratik tamoyillarga asoslangan mafkuralar amal qilmoqda. Ularda tinchlik va taraqqiyot, inson va jamiyat kamolotiga xizmat qiladigan umuminsoniy g‘oyalar ustuvordir. Shu bilan birga, inson ongida yangicha dunyoqarash va tafakkur tarzi shakllanayotgan hozirgi davrda muayyan kuchlarning mafkura maydonida hukmronlik qilishga, o‘z ta’sir doirasini kengaytirishga qaratilgan intilishi kuchayib bormoqda. Tajovuzkor millatchilik va shovinizm, neofashizm va terrorizm, irqchilik va ekstremizm mafkuralari shular jumlasidandir. Xususan, turli shakllarda namoyon bo‘layotgan terrorchilik kuchli moddiy asosga ega bo‘lib, mafkuraviy xavfi ham ortib bormoqda. Bundan tashqari, e’tiqod umumiyligiga asoslanish, etnik birlikka urg‘u berish va yagona ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy makonda yashash natijasida yuzaga kelgan bog‘liqlik asosida yakka mafkuralar hukmronligini ta’minlash va shu yo‘l bilan jahon maydonlarini mafkuraviy jihatdan bo‘lib olishga urinishlar ham ko‘zga tashlanmoqda. Lekin bular bugungi dunyodagi mafkuraviy jarayonlarni to‘la-to‘kis aks ettira olmaydi. Chunki globallashuv sharoitida bu jarayonlar yangicha tus va shakllarda namoyon bo‘lib, g‘oyaviy-mafkuraviy ta’sir o‘tkazishning nihoyatda o‘tkir quroliga aylanib bormoqda. Insoniyat taraqqiyotining ilk davrlarida deyarli barcha xalqlarda mifologiya universal xarakterga ega bo`lgan bo`lsada, bir tomondan, o`ziga xos xususiyatlarga ega ijtimoiy guruhlar va ularning ayricha manfaatlari ifodasi bo`lgan mafkuraviy tizimlar shakllanmagani, ikkinchi tomondan, Yer yuzining turli nuqtalari o`rtasidagi aloqalar rivojlanmagani, kishilik jamiyati yagona organizmni tashkil etmagani uchun duyoning yaxlit mafkuraviy manzarasi haqida gapirish mumkin emas. Xalqlar, davlatlar o`rtasidagi ijtimoiy aloqalar kuchsiz bo`lgan bir davrda monoteistik dinlarning yuzaga kelishi, ularning o`z hukmronligini o`rnatish yo`lida olib borgan kurashi natijasida esa dunyoning diniy qarashlar ustivor bo`lgan ilk mafkuraviy manzarasi shakllandi. Jahon dinlari tarqalgan hududlar nisbatan barqarorlashgan (to`g`rirog`i muayyan diniy ta`limotlarni yoyish uchun olib borilgan urushlar asosan to`xtagan) bir sharoitda dunyoda iqtisodiy hikmronlik uchun kurashning boshlanishi, ilmiy bilimlarning rivojlanishi, xalqlar, davlatlar o`rtasidagi aloqalar qamrovining kengayishi dinning g`oyaviy regulyatorlik rolining asta-sekin pasayishiga olib keladi. Qisqa vaqt davomida alohida mavqega talabgorlik qilgan natsizmni inobatga olmaganda, asosan sotsialistik va burjua mafkuralari orasida borgan kurash esa ("uchinchi yo`l”ga da`vogarlik qilganlar ham aslida u yoki bu darajada ularning ta`siri ostida edi) dunyoviy mafkuraviy manzarasi rivojidagi yangi bosqichni boshlab berdi. U hukmronlik uchun kurashda g`oyaviy omilning o`rni va ahamiyati yanada oshganini ko`rsatish barobarida global konfrontatsiya asosiga qurilgan mafkuraviy manzaraning shakllanishiga olib keldi. Ushbu ideologiyalar o`rtasidagi kurash barham topgan hozirgi davrda esa o`ziga xos xususiyatlarga ega dunyoning yangi mafkuraviy manzarasi qaror topib bormoqda. Bugungi kunda aksariyat davlatlarning mafkurasi umuminsoniy qadryatlar va demokratik tamoyillarga asoslanadi. Ularda tinchlik va taraqqiyot, inson haq – huquqlari, va erkinligi, ijtimoiy, siyosiy, etnik, konfessional totuvlik va bag`rikenglik g`oyalar ustivordir. Shunday bo`lsada, insoniyat istiqbolini belgilashda unversallikka da`vogarlik qilayotgan va transmilliy xarakterga ega g`oyaviy qarashlar dunyoning mafkuraviy manzarasi mazmunini belgilab berishda ustivorlikka intilayotganini ham ta`kidlash zarur. Inson ongi va qalbi uchun kurash yangi sifatiy xususiyat kasb etgan bir davrda , e`tiqod umumiyligiga asoslanish (masalan, panislomizm), etnik birlikka urg`u berish(masalan, panslavizm, panturkizm) va yagona ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy makonda yashash natijasida yuzaga kelgan bog`liqlikni ro`kach qilish asosida (masalan, pansovetizm) yakka mafkuralar hukmronligini ta`minlash orqali jahon maydonlarini mafkuraviy jihatdan bo`lib olishga urinishlar kuzatilayotganini ta`kidlash zarur. Hozirgi davr dunyoda g‘oyaviy qarama qarshiliklar keskin tus olgan, mafkura poligonlari yadro poligonlaridan ham kuchliroq bo‘lib borayotgan davrdir. Dunyoning hududiy jihatdan turli mintaqa va qit'alrga bo‘linishini geografiya darslaridan yaxshi bilamiz.Jahonning siyosiy xaritasiga qarab va mavjud davlatlarning chegaralarini hisobga olgan holda ham Yer yuzining hududiy bo‘linishini bemalol tasavvur qila olamiz. Insonning XX asr oxiriga kelib bir qator chegara bilmaydigan muammolariga duch keldi.Urush va tinchlik, ekologik halokatlar , ma’naviy qashshoqlik, narkobiznes, terrorizm kabi muammolar ana shular jumlasidandir.Shu bilan birga, dunyoda globallashuv, axborot oqimining tezlashuvi va intensivlashuvi , universal texnologiyalr bilan bog‘liq umumbashariy jarayonlar ham tobora chuqurlashib bormoqda.Butun Yer yuzi odam zot uchun yagona makon ekanligiga shubha yo‘q ,albatta.Ammo tarixda mavjud chegaralarni o‘zgartirish, muayyan hududlarni bosib olish uchun son-sanoqsiz urushlar bo‘lgani ma’lum. Bu jarayonda esa urush qurollari muntazam takomillashib borgn. Mazkur urushlar to XX asrgacha asosan ko‘proq bir davlat ichida , ikki davlat o‘rtasida yoki nari borganda bir mintaqa doirasida bo‘lishi mumkin. To‘g‘ri,aytaylik, Aleksandr Makedonskiy, Chingizxonning ulkan davlat barpo etish yo‘lidagi yoki o‘rta asrlardan boshlab yevropallk istilochilarning boshqa qit'alarni bosib olish uchun olib borgan urushlari ko‘lami jihatdan ajralib turadi. Ammo bunday holalatlar istisno hodisalr sifatida baholonmog‘i kerak chog‘i. Ayni paytda hayot haqiqati shuni ko‘rsatadiki, har qanday taraqqiyot mahsulidan ikki xil maqsadda-ezgulik va yovuzlik yo‘lida foydalanish mumkin. Agarki bashariyat tarixini, uning tafakkur rivojini tadrijiy ravishda ko‘zdan kechiradigan bo‘lsak, hayotda insonni kamolotga, yuksak marralarga chorlaydigan ezgu g‘oya va ta’limotlar bilan yovuz va zararli g‘oyalar o‘rtasida azaldan kurash mavjud bo‘lib kelganini va bu kurash bugun ham davom etayotganini ko‘ramiz.[1] XX asrdagi ro‘y bergan ikkita jahon urushida o‘nlab davlatlar , bir necha qit'a mamlakatlari ishrirok etganini eslasak, bunday xulosa muayyan darajada o‘rinli ekanligaga ishonch hosil qilish mumkin. Urush qurollari takomillashib boraveradi. Bugungi kunda ular boshqa hududni bosib olish uyoqda tursin , balki butun Yer sayyorasidagi hayotni bor necha marta yo‘q qilib tashalshga yetadi. Shu bilan birga ,hozirgi vaqtda mafkuraviy vositalar orqali o‘z ta’sir doirasini kengaytirishga intilayotgan siyosiy kuchlar va harakatlar ham yo‘q emas. Tajavuzkor millatchilik va shovinizm,komunizm va diniy ektremizm madkuralari shular jumlasidandir. Shuningdek, bir qarashda tarix sahnasidan tushib ketganday tuyulgan g‘ayriinsoniy harakterga ega bo‘lgan neofashizm va irqchilikdek mafkuralar ham yangidan bosh ko‘tara boshlaganini takidlash zarur. Xususan, bugungi kunda Sharqiy Germaniya hududida yashayotgan har 2 yoshning biri , G‘arbiy nemis yoshalrning esa 35 foizi, nasizm o‘zining ijobiy tomonlariga ega edi deb hisoblayotgani fikrimizga dalil bo‘la oladi. Ayni paytda jahonning turli nuqtalaridan rivojlangan mamlakatlarga ko‘chib kelishning kuchayib borishi sharoitida bu davlatlarning tub aholisi , ayniqsa, yoshalari orasida irqchilik g‘oyalarining yoyilishi tezlashayotganini ham takidlash zarur. Sharqiy germaniyaliklarning 46 foizi, g‘arbiy germaniyalklarning 40 foizining Germaniyada chet elliklar haddan tashqari ko‘p deb hisoblashi ham bunday g‘oyalar tarqalishi uchun yetarli zamin mavjudligini anglatadi. Bir so‘z bilan aytganda, dunyoning turli burchaklarida inson qalbi va ongini egallash uchun kurash tobora kuchayib bormoqda. Bu hol bugungi kunda dunyoning mafkuraviy manzarasini belgilab bermoqada. Kishilik jamiyati tarixi insonda oliyjanob fazilatlarning shakllanishi va rivojlanishiga ham, ayni paytda g‘ayriinsoniylikning xilma-xil ko‘rinishlari ildiz otib o‘zining mudxish qiyofasini namoyon qilishga ham ko‘p bor guvoh bo‘lgan. Afsuski , inoniyatning butun tarixi davomida bunday illatlar unga hamrohlik qilib keldi, turli davrlarda yangi shakl-shamoyil, xususiyat kasb etdi. Bugungi kunda ularning eng yovuzlari Yer yuzidagi tinchlik va totuvlik, hamkorlik hamda hamjihatlikka va oxir-oqibatda insoniyatning yagona birlik sifatida erkin taraqqiy qilishiga katta xavf tug‘dirmoqda. Bugun dunyoning mafkuraviy manzarasi o‘z maqsadlari yo‘lida o‘zgartirmoqchi bo‘layotgan mafkura shakllari barqarorlik va taraqqiyotga tahdid solmoqda. Ularning asosiy shakllari birinchi prezidentimiz I.Karimovning " O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari " nomli asarida ko‘rsatib berilgan. “Jamoatchilik bilan aloqalar» texnologiyalari - tashkilot, korxona, davlat muassasalari haqida kishilarda ijobiy tassavvur tug‘dirish, ularning faoliyatini samarali tashkil qilish maqsadida jamoatchilik fikrini shakllantirish. «Jamoatchilik bilan aloqalar» texnologiyalarini qо‘llash vazifalari - davlat faoliyati tо‘g‘risida fuqarolarga axborot yetkazish; siyosiy jarayonlarda fuqarolarning faol ishtiroklarini ta’minlash; fuqarolar tomonidan siyosatchilar va davlat dasturlarini qо‘llab-quvvatlanishiga erishish; davlat tuzilmalarining ijobiy imijini yaratish. Qat’iy belgilangan texnologiyalar – qо‘llaniladigan uslub va vositalar qat’iy belgilangan hamda asosiy kо‘rsatkichlar о‘zgarmas hisoblanadigan texnologiyalar. Axborot texnologiyalari – axborot yaratish, uni qayd qilish, qayta ishlash va tarqatish usullari bо‘lib, axborot resurslaridan foydalanish jarayonining murakkabligi darajasini kamaytirishga xizmat qiladi. Badiiy g‘oyalar esa jamiyatda mavjud adabiy, badiiy asarlar, teatr va san’at asarlarini о‘rganish, ularning mazmun va mohiyatini chaqish orqali shakllanib, inson va jamiyatning taraqqiyotini yangi bosqichga kо‘tarishga, ularning madaniyati, ma’naviyati va ma’rifati darajalarini: о‘stirishga inson ruhiyatini yanada mukammal qilishga xizmat etuvchi g‘oyalardir. Bunyodkorlik va yaratuvchilik g‘oyalari insoniyatni ezgulik, yaxshilik sari chorlab, yurtni, Vatanni ozod va obod qilish, jamiyat xalqining tо‘q va tо‘kin turmushini ta’minlash, insoniyatniijtimoiy taraqqiyotining past pog‘onasidan yuqorisiga kо‘tarilishini, kishilarda tashabbus, yaratuvchilik va bunyodkorlik ishlariga yо‘llovchi g‘oyadir. Vayronkorlik va tajovuzkorlik g‘oyalari insoniyatni karamlik, qullikda saqlash, xalqlarni bir-biriga qarshi qо‘yib, ular orasida millatchilik kayfiyatlarini shakllantirib, birodarkush urushlar uyushtirib, ikki tomondan ham о‘z manfaatlarini topishga intiluvchi, shuningdek qachon va qayerda bulsa-da, urush va milliy mojarolar bо‘lib turishidan manfaatdorlikni yoqlovchi g‘oyadir. Albatta, bu jarayonda ommaning ham katta va belgilovchi о‘rni bor. Agar tarix о‘z tabiiy oqimi rivojiga qо‘yilsa, omma о‘zini har qanday yaxshi yoki muvaffaqiyatli taraqqiyotga yо‘llovchi sarkorni yetishtirib beradi. G‘oya – Inson tafakkurida vujudga keladigan, ijtimoiy xarakterga ega bо‘lgan, ruhiyatga kuchli ta’sir о‘tkazib, jamiyat va odamlarni harakatga chorlaydigan, maqsad-muddao sari yetaklaydigan, kuchli teran fikr. Inson ongining mahsuli sifatida g‘oyalar tushuncha va fikrlar yordamida ifoda etiladi. G‘oyalar garchi tafakkurda paydo bо‘lsa-da, inson va jamiyat ruhiyatiga, hatto g‘ayrishuuriy qatlamlarga singib boradi. Faqat yuksak joziba kuchiga ega bо‘lgan, haqiqatga yaqin g‘oyalargina jamiyatda keng tarqaladi. G‘oyaviy bо‘shliq - muayyan sharoitda jamiyat, undagi toifa aa qatlamlarning ongida sodir bо‘ladigan g‘oyasizlik, mafkuraviy vakuum qolati. Muayyan ahidalar, fikr va g‘oyalar zamon tanqidiga uchraganda yoki yangi paydo bо‘lgan ijtimoiy-siyosiy kuchlar tomonidan inkor etilganda, davr talabiga javob beradigan g‘oya va mafkura tо‘la shakllanib ulgurmagan hollarda jamiyatda G‘.b. vujudga keladi. G‘.b.ning yuzaga kelishi chuqur ijtimoiy–siyosiy, ma’naviy-psixologik muammo va jarayonlar bilan bog‘liq. Odatda yangi g‘oyalar turlicha ta’sir kuchiga ega bо‘ladi. G‘oyaviy ziddiyat - turli manfaat, maqsad va intilishlarni ifodalovchi g‘oyalar va ularga tayanadigan kuch-harakatlar о‘rtasidagi qarama-qarshi munosabatni ifodalovchi tushuncha. Bunday ziddiyatning zamirida talab-ehtiyojlar, maqsad-muddaolar, ularni qondirish usullari, yо‘llari va vositalarining har xilligi yotadi. Ozodlik, mustaqillik va adolat g‘oyalari b-n bosqinchilik, tajovuzkorlik va mustabidlik g‘oyalari о‘rtasidagi kurash buning yorqin misolidir. Inson va jamiyat bor ekan, ezgu g‘oyalarning qarama-qarshisi bо‘lgan zulm va zо‘ravonlik, qabohat va jaholat yangi-yangi shakllarda namoyon bо‘lishga urinadi. G‘oyaviy qaramlik – millat, jamiyatning о‘z manfaatlari va maqsad lariga mos kelmaydigan, unga zid bо‘lgan g‘oyaviy ohimlarga bog‘liqligi, yot va begona g‘oyalarga bо‘ysinishini xarakterlovchi holat. G‘.q. g‘oyasizlik, g‘oyaviy bо‘shliq yohud parokandalik oqibatida kelib chiqadi. Uning yuzaga kelishiga tashqaridan о‘tkaziladigan mafkuraviy ta’sirlar ham sabab bо‘ladi. Tarixda G‘.q. asoratga tushgan, mustamlakaga aylantirilgan xalqlarni о‘z madaniyati, tili va dinidan uzoqlashishga, ularni unutishga olib kelgan. Vaqt о‘tishi b-n shu xalqning ilg‘or vakillari, fidoyi farzandlari, hatto о‘z jonini qurbon qilib bо‘lsa-da, ozodlik va mustaqillik uchun kurashgan, qaramlikning har qanday urinishiga qarshi ommani qо‘zg‘atgan. G‘oyaviy- mafkuraviy qarash- (g‘oya-ar. Ijtimoiy fikr+ mafkura-ar. fikrlar majmui)- muayyan ijtimoiy guruh, qatlam, millat, jamiyat, davlat manfaatlari orzu-istak va maqsad-muddaolarini ifodalovchi g‘oyaviy-nazariy qarashlar va ularni amalga oshirish tizimi. Unda manfaatlar ifodalanayotgan kuch va qatlamlarning о‘tmishi, bugungi kuni va istiqboli о‘z ifodasini topadi. Insoniyat tarixida xilma-xil g‘. m. q.lar bо‘lgan. G‘oyaviy mutaassiblik - tо‘g‘ri deb hisoblangan muayyan fikr, g‘oya, aqida va shu yо‘ldan boshqa hamma narsani notо‘g‘ri, yolg‘on deb bilishga, kо‘r-kо‘rona inkor etishga asoslangan qarashlar va amaliyot. G‘.m. turli yо‘nalish va e’tiqoddagi kishilarga xos bо‘lsa-da, ulardagi umumiylik о‘zga g‘oya va e’tiqodni yolg‘on hisoblashga, о‘z qarashlarini mutlaqlashtirishga, unga qо‘shilmaydiganlarga qarshi faoliyat olib borishga, ularni yо‘q qilishga qaratilgan harakatlarda yaqqol kо‘rinadi. О‘rta asrlardagi inkvizitsiya, ba’zi G‘arb mamlakatlaridagi neofashizm g‘oyalari tarafdorlari harakatlari G‘.m.ka misol bо‘la oladi. G‘oyaviy parokandalik - jamiyat, xalq, ijtimoiy qatlamlarning о‘z maqsadlarini aniq-ravshan belgilab olmagani, orzu-intilishlari va manfaatlarini ifoda etadigan mafkura yaratmagani sababli ijtimoiy ongda va ma’naviy hayotda yuzaga keladigan g‘oyaviy boshboshdoqlik, beqarorlik. G‘.p. odatda muayyan siyosiy tizim о‘z hayotini tugatgan, bir tuzumdan boshqasiga о‘tilayotgan, ijtimoiy siyosiy qutblashuv va ziddiyatlar kuchaygan, jamiyat turli tabaqalarga bо‘linib, har bir ijtimoiy-siyosiy kuch о‘zining tor manfaatlari doirasida о‘ralashib qolgan vaziyatlarda rо‘y beradi. Bu holat jamiyatni yanada tarqoq qilishga, bir-biriga dushman taraflarga ajratib yuborishga olib keladi. Mamlakatda ichki ziddiyatlar kuchaygan, qatlam, toifa, milliy-etnik birliklar о‘rtasidagi qarama-qarshilik zо‘raygan hollarda ham ana shunday hol rо‘y beradi. G‘oyaviy savodsizlik – mafkuraviy jihatdan yetarli bilim, malaka, kо‘nikmaga ega bо‘lmagan insonlarga xos bо‘lgan xususiyat. G‘.s.ning asosini mustaqil fikrga, sobit e’tiqodga, mustahkam iroda va dunyoqarashga ega bо‘lmaslik tashkil etadi. Bunday kishi jamiyatda о‘z о‘rniga, о‘zining aniq hayotiy pozitsiyasiga ega bо‘lmaydi. Natijada u turli zararli g‘oyalar, yot, begona mafkuralar ta’siriga juda oson tushib qoladi. G‘oyaviy tajovuz — muayyan bir jamiyat yoki millat, ijtimoiy qatlam yo guruh ongi va ruhiyatiga tashqaridan о‘tkaziladigan mafkuraviy ta’sir, begona va yot maqsad-manfaatlarga xizmat qiladigan g‘oyaviy bosqinchilik. Tarixda g‘oyaviy tajovuz harbiy istilo, siyosiy tazyiq va iqtisodiy iskanja choralari b-n bog‘liq holda olib borilgan. Undan bosqinchilikni oqlash, mustamlaka va qaram xalqlarni mafkuraviy asoratda saqlash maqsadida foydalanilgan. G‘oyaviy tajovuzning muhim xususiyatlari — haqiqatni soxtalashtirish, tarixni odamlar xotirasidan о‘chirish, umuminsoniy qadriyatlarni qadrsizlashdan iborat. G‘.t. aldash va makr b-n ularni о‘z ota-onalariga, jamiyatga qarshi qо‘yish, xiyonat va sotqinlikni fidoyilik deb kо‘rsatish shaklida ham namoyon bо‘ladi. [1]Islom Karimov.Yuksak ma’naviyat- Yengilmas kuch. Toshkent. O’zbekiston. 2008-y. b-33.