Etnopsixologiya fanining predmeti, vazifalari va metodlari Reja: Etnopsixologiya haqida umumiy tushuncha. Etnopsixologiya fanining predmeti, ob’ekti va vazifalari. Etnopsixologiyaning asosiy tushunchalari: “etnos”, “madaniyat”, “etnik identiklik”. Etnopsixologiyaning nazariy va amaliy axamiyati. Etnopsixologiya fanining muammolari. Etnopsixologiyaning fanlararo xarakteri. Etnopsixologiyaning asosiy bo'limlari. Etnopsixologik tadkikotlarda “Emik” va “Etik” yondashuvlar. Etnopsixologiyaning tadkikot metodlari. Etnopsixologik tadkikotlarni tashkil kilishning uziga xos xususiyatlari. Ijtimoiy hodisalarga munosabat jamiyat taraqqiyotining muayyan bosqichlarida turlicha namoyon bo’la boshlaydi. Mustaqilligimizning ilk kunlaridan hayotimizning barcha jabhalarida “qadriyatlar”, “milliy tiklanish”, “milliy ong”, “milliy g’urur”, “milliy iftixor” singari tushunchalar tilga olina boshlandi. Zero, mustaqillik degani milliy tiklanish degani hamdir. Ushbu atamalarning hayotimizga kirib kelishi O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov nomi bilan uzviy bog’liq ekanini alohida ta’kidlash kerak. Mustaqillik tufayli hayotimizning barcha jabhalarida amalga oshirilayotgan o’zgarishlar, jumladan, milliy qadriyatlar, madaniyat, urf-odat, an’analarimizning tiklanishi, milliy g’urur, milliy o’zlikni anglashimizning borgan sari yuksalayotganligi Prezidentimiz asarlari va nutqlarida faxr-iftixor bilan e’tirof etilmoqda. “Xalqimiz sarchashmalarining ko’zlari qaytadan ochilganligi,- deb yozadi I.Karimov,- jahon madaniyati yutuqdariga zo’r hissa qo’shgan buyuk ajdodlarimizning madaniy va ma’naviy merosi teranligi va chuqurligi anglab olinganligi, har bir avlodning o’z o’tmishiga, olijanob milliy va diniy an’analariga hurmat bilan qarash, ularni asrab-avaylash ruhida tarbiyalanayotganligi, ayni chog’da hozirgi zamon jahon sivilizatsiyasi va ularga oshno bo’lish zarurligi ravshan anglab yetilganligi - mana shularning hammasi hayotbaxsh bir zamindirki, bizning yangilanish va xalqimizning milliy o’zligini anglashini oshirish, aholining siyosiy yetukligi va faolligini kuchaytirish borasidagi siyosatimiz mana shu zaminga tayanadi” Ana shunday muhitni vujudga keltirish, mamlakatda tom ma’noda har tomonlama, barqaror taraqqiyotni ta’minlab turish bu bevosita davlat siyosatining xalq talabi va ehtiyojlarini, ruhiy va ma’naviy holatini nechog’lik hisobga olinganligi bilan belgilanadi. Yoki I.Karimov iborasi bilan aytganda: “Xalqning ma’naviyati va madaniyati, uning xaqiqiy tarixi va o’ziga xosligi qayta tiklanayotganligi jamiyatimizni yangilash va taraqqiy ettirish yo’lidan muvaffaqiyatli ravishda olg’a siljitishda hal qiluvchi, ta’bir joiz bo’lsa, belgilovchi ahamiyatga egadir.” Etnik guruhlar - ijtimoiy guruhlarning eng muhim shakllaridan biridir. Ma’lumki, ijtimoiy guruhlardagi odamlarning o’zaro munosabatlari, ularning vujudga kelish va taraqqiy etish mexanizmlari, mazkur o’zaro ta’sir jarayonlarida namoyon bo’luvchi yangi psixik hodisalarni o’rganish bilan ayni kunda shiddat bilan rivojlanib borayotgan - ijtimoiy psixologiya fani shug’ullanadi. Ijtimoiy psixologiya bilan boshqa bir qator fanlar, birinchi navbatda, etnologiya va shaxs psixologiyasi kesishmasida yana bir istiqbolli fan - etnik psixologiya (etnopsixologiya) fani shakllanmoqda. Ijtimoiy-psixologik tasavvurlarga ko’ra, mavjudligini bir muncha uzoq davr saqlab turgan odamlar guruhi shakllanishi davomidagi uning a’zolari o’rtasida uzviy o’zaro ta’sirlar kuchayganda shartli ravishda guruhiy psixika (psixologiya emas, chunki ushbu atama psixika to’g’risidagi fanni ifodalaydi) deb nomlash mumkin bo’lgan umumiy, guruhiy hodisalar paydo bo’ladi. Ijtimoiy psixologiya - sodda qilib aytadigan bo’lsak, guruhlar psixikasi to’g’risidagi fandir. “Etnik psixika” va “etnik psixologiya” iboralari aynan shu mazmunda tushuniladi: etnik psixologiya - xalq, etnosning psixik tuzilishi yoki “etnik psixikani” o’rganuvchi fandir. Etnosning psixik tuzilishi etnik guruhning shakllanishi davomida o’zlashtirilgan chizgilar, xossalar va jarayonlarni o’z ichiga oladi. Biz ushbu tushunchalar tavsifini mazkur qo’llanmada navbati bilan berib boramiz. Ushbu nisbatan yangi fan bo’lgan - etnopsixologiya - fani vakillari javob berishlari ko’zda tutilgan turkum savollarni sanab o’tsak. 1. Etnik guruhlar va ularning oliy shakli hisoblangan millatlar qanday vujudga keladi va shakllanib boradi? 2. Etnogenez jarayoni qanday bosqichlardan iborat? 3. Etnik guruhlar bir-biridan nimasi bilan farq qiladi va ular o’rtasida qanday mushtarakliklar mavjud? 4. Etnoslarni tashkil qilgan odamlar o’rtasida (erkak va ayollar) qanday toifadagilari ko’p uchraydi? 5. Etnoslararo ziddiyatlar nimaga vujudga keladi va ularni qanday bartaraf etish mumkin? 6. Etnosning o’zligini anglashi nimadir? Etniklararo munosabatlarda u qanday namoyon bo’ladi? Etnopsixologik savollar juda ko’p. Ularning aksariyatiga o’quv qo’llanmamizda nainki xususiy, balki jahon ilmida to’plangan axborotlarga tayangan holda javob berishga harakat qilamiz. Etniklararo munosabatlar, milliy stereotiplar va ramzlar, etnohimoyaviy mexanizmlar, milliy o’zlikni anglash, etnotsentrizm masalalariga alohida e’tibor qaratamiz. Etnopsixologiya fani predmeti va vazifalari.Etnopsixologiya ijtimoiy psixologiyaning alohida sohasidir deb aytib o’tdik. Shuning uchun etnopsixologiya xususida so’z yuritishdan avval ijtimoiy psixologiya faniga ham alohida to’xtalib o’tmoq lozim. Ijtimoiy psixologiya - odamlarning ijtimoiy guruhlarga birlashishini o’rganadigan, guruhiy tavsifni, shaxsning guruhiy faoliyati va xulq-atvorini, ijtimoiy psixologik qonuniyatlar, holatlar, hodisalar, ijtimoiy ustanovka kabilarni tadqiq qiluvchi psixologiya sohasidir (E.G’.G’oziev). Hozirgi kunda ijtimoiy-psixologiya predmetini belgilaydigan 4 ta yo’nalish mavjud: birinchi yo’nalish, katta va kichik guruhlar,