Mavzu: 1980-yillarda O'zbekistonda Fan va madaniyat MUNDARIJA KIRISH.. 3 I BOB. 1980-YILLARDA OʻZBEKISTONDA FAN SOHASINING RIVOJLANISHI 5 1.1. Ilm-fan siyosati va rejalashtirish tizimi 5 1.2. Fanlar akademiyasi faoliyati va ilmiy muassasalar 6 1.3. Texnika, tibbiyot va qishloq xo‘jaligi fanlari taraqqiyoti 8 1.4. Ilmiy kadrlar tayyorlash tizimi va oliy ta’lim muassasalari 10 1.5. Fan va texnikadagi yutuqlarning amaliyotga joriy etilishi 13 1.6. Ilmiy va texnikaviy yutuqlarning jamiyatdagi ijtimoiy-ma’naviy o‘rnining kuchayishi 15 II BOB. 1980-YILLARDA O‘ZBEKISTONDA MADANIYAT SOHASINING RIVOJLANISHI 17 2.1. Madaniyat siyosati va uning asosiy yo‘nalishlari 17 2.2. Adabiyot, teatr va kino san’atining rivojlanishi 19 2.3. Musiqa san’ati va xalq ijodiyotining holati 21 2.4. Sovet mafkuraviy nazorati: yoshlar, diniy erkinlik va ommaviy axborot vositalari ustidan bosim.. 24 2.5. Madaniyat va fan sohasida muammolar va ichki ziddiyatlar 26 2.6. Fan va madaniyatda milliy uyg‘onish unsurlarining kuchayishi 28 Xulosa. 31 Foydalanilgan adabiyotlar. 33 Tayanch iboralar va tushunchalar. 35 KIRISH1980-yillar O‘zbekiston tarixida murakkab, biroq ilmiy va madaniy jihatdan muhim davr bo‘lib, u Sovet Ittifoqi tarkibidagi mustamlaka holatidagi respublika uchun o‘ziga xos ziddiyatlar bilan to‘la bo‘lgan. Bu davrda fan va madaniyat sohalarida qator yutuqlar kuzatilgan bo‘lsa-da, ular mafkuraviy cheklovlar va markaziy boshqaruv tizimi doirasida amalga oshirilgan edi. Fan sohasida O‘zbekiston Fanlar akademiyasi faoliyati faollashdi, ilmiy-tadqiqot institutlarining soni ortdi, va texnika, qishloq xo‘jaligi hamda tibbiyot sohalarida muayyan yutuqlarga erishildi. Shu bilan birga, ilmiy ishlar, kadrlar tayyorlash va innovatsiyalar faqat Sovet mafkurasi doirasida amalga oshirilgan, mustaqil fikr yuritish va erkin izlanishlar cheklab qo‘yilgan edi. Madaniy hayotda esa adabiyot, teatr, kino, musiqa va xalq san’ati taraqqiyot yo‘liga tushdi. Bu yillarda ko‘plab iste’dodli ijodkorlar maydonga chiqdi, ammo ularning asarlari mafkuraviy nazorat ostida edi. Sovet markazi tomonidan belgilangan “ijtimoiy realizm” tamoyili ijodkorlar faoliyatining asosiy mezoniga aylantirilgan edi. Mazkur kurs ishida 1980-yillarda O‘zbekistonda fan va madaniyat sohalarida yuz bergan o‘zgarishlar, yutuqlar, cheklovlar hamda ularning o‘zaro bog‘liqligi tahlil qilinadi. Maqsad — bu davrni tarixiy haqiqat nuqtai nazaridan baholab, mustaqillik davri bilan solishtirish imkoniyatini yaratishdir. Bu davrni chuqur tahlil qilish O‘zbekiston ilmiy va madaniy hayotining tarixiy bosqichlarini to‘g‘ri tushunish, ularning ijtimoiy-ma’naviy taraqqiyotdagi o‘rnini baholash uchun muhimdir. Ayniqsa, 1980-yillarda yuzaga kelgan ilm-fan va madaniyatning muammolari, mafkuraviy nazoratlar, ijodiy cheklovlar va markaziy hukmronlik siyosatining ta’siri bugungi mustaqil taraqqiyotga zamin bo‘lgan holatlarni yoritishda muhim manba hisoblanadi. Shu bilan birga, 1980-yillar oxirida sobiq Ittifoqda boshlangan siyosiy islohotlar — “qayta qurish” (perestroika), “oshkoralik” (glasnost) va “demokratlashtirish” harakatlari O‘zbekistonda ham fan va madaniyat sohalariga ta’sir ko‘rsata boshladi. Ilmiy izlanishlarda erkinlikka intilish, tarixiy haqiqatlarga qaytish, milliy qadriyatlarni tiklash istagi kuchaydi. Shu sababli, bu davrni faqat sovet mafkurasi doirasida emas, balki mustaqillik sari olib borgan jarayonlarning boshlanishi sifatida ham ko‘rib chiqish lozim. Ushbu kurs ishida ana shunday tarixiy o‘zgarishlarning fan va madaniyatga ta’siri o‘rganiladi. Ilmiy asoslangan yondashuv orqali 1980-yillar madaniy-ma’rifiy muhitini yoritish, mavjud manbalar asosida tahlil qilish va bu jarayonlarning hozirgi kundagi ahamiyatini aniqlash ko‘zda tutiladi. I BOB. 1980-YILLARDA OʻZBEKISTONDA FAN SOHASINING RIVOJLANISHI1.1. Ilm-fan siyosati va rejalashtirish tizimi1980-yillarda O‘zbekiston SSRda ilm-fan siyosati Sovet Ittifoqi markaziy boshqaruvi tomonidan qat’iy tartibda nazorat qilinar edi. Barcha ilmiy faoliyatlar SSSR Fanlar akademiyasi va uning respublikadagi bo‘linmalari orqali muvofiqlashtirilar, ilmiy yo‘nalishlar esa partiya siyosatiga mos tarzda shakllantirilardi. Ilm-fan rivoji asosan besh yillik rejalarga asoslangan holda amalga oshirilgan. Har bir institut, ilmiy markaz yoki laboratoriya o‘z faoliyatini ma’lum yo‘nalishlar bo‘yicha, yuqoridan tushgan topshiriqlar asosida olib bordi. Rejalashtirish tizimi ilmiy erkinlikni cheklagan bo‘lsa-da, tizimli yondashuv tufayli ayrim yo‘nalishlarda yutuqlarga erishildi. Jumladan, tabiiy fanlar, texnika va tibbiyot sohalarida ayrim muhim izlanishlar olib borildi. Davlat tomonidan fan sohasiga ma’lum mablag‘lar ajratilgan bo‘lsa-da, bu mablag‘lar ko‘pincha Moskvada qabul qilingan ustuvor yo‘nalishlarga yo‘naltirilgan. Mahalliy ehtiyojlar va mintaqaviy muammolar esa ko‘pincha e’tibordan chetda qolgan. Ilm-fan siyosati ideologik mezonlarga asoslangan bo‘lib, tadqiqot mavzularining tanlanishida “kommunistik qadriyatlar”ni ilgari surish, sovet jamiyatini madh etish asosiy yo‘nalish bo‘lgan. Shuningdek, ilmiy-tadqiqot institutlari faoliyatida rejalilik, hisobotlar, statistik ko‘rsatkichlar muhim o‘rin tutgan. Har bir natija sonli ifoda bilan berilishi, reja asosida yillik hisobotga kiritilishi kerak bo‘lgan. Bunday yondashuv ko‘pincha ilm-fanning mazmunan chuqurlashuvi emas, balki shakliy bajarilishiga olib kelgan. Shu bilan birga, ilm-fan siyosati orqali kadrlar siyosati ham olib borilgan. Ya’ni, ilmiy unvonlar, grantlar, konferensiyalarda ishtirok etish imkoniyati ko‘proq siyosiy sodiqlik, partiyaviylik asosida berilar edi. Bu holat ilmiy muhitaning sog‘lom rivojlanishiga jiddiy to‘sqinlik qilgan. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, 1980-yillar — Sovet Ittifoqida iqtisodiy turg‘unlik yillari sifatida tarixga kirgan. Bu holat ilm-fan sohasida ham o‘z aksini topdi. Besh yillik rejalar son jihatdan to‘ldirilgan bo‘lsa-da, ko‘plab tadqiqotlar real hayot muammolarini hal etishga xizmat qilmas, balki siyosiy buyurtmalarni bajarishga qaratilgan edi. Masalan, ekologik muammolar, jumladan Orol fojiasi kabi dolzarb masalalar ilmiy doiralarda yetarlicha ochiq muhokama qilinmagan, ularning sabablari chuqur o‘rganilmagan. Shuningdek, ilmiy izlanishlar erkinligi mafkuraviy senzura bilan cheklangan bo‘lib, fanning rivojiga to‘siq bo‘lgan. G‘arb olimlari bilan ilmiy hamkorlik cheklangan, xorijiy adabiyotlarga, ayniqsa kapitalistik mamlakatlarda chop etilgan manbalarga murojaat qilish taqiqlangan edi. Natijada o‘zbek olimlari ko‘pincha zamonaviy ilmiy yangiliklardan bexabar qolganlar yoki ularni bilgan taqdirda ham ochiq qo‘llay olmaganlar. Biroq, bu holatlarga qaramay, mahalliy olimlar o‘z sohalarida muayyan natijalarga erishishga harakat qilganlar. Ularning ko‘plari murakkab sharoitda ham izlanishlar olib borib, iqlim, agronomiya, irrigatsiya, tibbiyot va tarix sohalarida qimmatli ilmiy meros yaratganlar. Ayrim hollarda, markaziy rejalashtirish tizimidan chekinmasdan turib, o‘zbek olimlari mintaqaviy ehtiyojlarni hisobga olgan holatda tadqiqotlar olib borishga muvaffaq bo‘lganlar. Umuman olganda, 1980-yillardagi ilm-fan siyosati tizimli, rejalashtirilgan, ammo mafkuraviy jihatdan qattiq cheklangan edi. Bu davr O‘zbekistonda fanning ma’muriy-idoraviy boshqaruv doirasida, ammo ayrim individual yutuqlar bilan ajralib turgan bosqich sifatida tarixda muhim o‘rin egallaydi. 1.2. Fanlar akademiyasi faoliyati va ilmiy muassasalar1980-yillarda O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi mamlakat ilm-fani taraqqiyotining bosh tayanchi bo‘lib xizmat qilgan. Akademiya o‘ziga qarashli ko‘plab ilmiy-tadqiqot institutlari orqali respublika miqyosida fundamental va amaliy fanlarni rivojlantirishga harakat qilgan. Ushbu yillarda fizika, texnika, biologiya, tarix, filologiya, iqtisodiyot kabi sohalarda muhim ilmiy izlanishlar olib borilgan. Akademiya faoliyati qamrovi keng bo‘lib, u respublika bo‘ylab tarqalgan ilmiy muassasalarning ishlari bilan uzviy bog‘liq edi. Shu davrda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar markaziy rejalashtirish tamoyillari asosida tashkil etilgan. Barcha ilmiy izlanishlar Moskvada tasdiqlangan yo‘nalishlar doirasida olib borilgan bo‘lib, har bir institut va laboratoriya o‘z faoliyatini shu asosda shakllantirgan. Akademiya ilmiy kadrlar tayyorlash, ilmiy unvonlar berish, konferensiyalar tashkil etish, ilmiy maqolalarni nashrga tayyorlash kabi faoliyatlarda muhim o‘rin tutgan. Ilm-fanga ixtisoslashgan jurnallar, dissertatsiyalar himoyasi uchun keng imkoniyatlar mavjud bo‘lgan. Shu bilan birga, ilmiy kadrlar tanlovi va ularning rag‘batlantirilishi ko‘p hollarda siyosiy mezonlarga, partiyaviylik darajasiga bog‘lab qo‘yilgan edi. Fanlar akademiyasi qoshidagi institutlar mamlakatning turli tabiiy va ijtimoiy muammolarini o‘rganishga qaratilgan ilmiy ishlarni amalga oshirganlar. Ayniqsa, tarix, arxeologiya, tilshunoslik, adabiyotshunoslik sohalarida olib borilgan izlanishlar milliy o‘zlikni anglash va madaniy merosni o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etgan. Texnika va tabiiy fanlar sohasida esa iqlim sharoiti, suv resurslari, tuproq tahlili, qishloq xo‘jaligi mahsuldorligini oshirish kabi masalalar ilmiy jihatdan chuqur o‘rganilgan. Shunga qaramasdan, bu yillardagi faoliyat mafkuraviy cheklovlar doirasida qolib ketgan. G‘arb davlatlari bilan ilmiy aloqalar deyarli yo‘q edi. Chet el nashrlari, ilmiy yangiliklar, xorijiy texnologiyalarni o‘rganish imkoniyatlari cheklangan, mustaqil fikr bildirgan olimlar esa turli bosimlarga duch kelgan. Shu sababli, ko‘plab iqtidorli mutaxassislar ilmiy yutuqlari bilan emas, balki tizimga sodiqligi bilan baholangan. Shu sharoitlarga qaramasdan, ko‘plab o‘zbek olimlari o‘zining bilim va tajribasi bilan ilm-fanning rivojiga hissasini qo‘shgan. Ular mavjud sharoitda maksimal darajada samarali ish olib borishga harakat qilganlar. Fanlar akademiyasi va uning muassasalari bu yillarda, mafkuraviy bosimlarga qaramay, O‘zbekistonning ilmiy salohiyatini shakllantirishda muhim rol o‘ynagan. Fanlar akademiyasining faoliyatida ilmiy izlanishlar natijalarini ishlab chiqarish va amaliyotga joriy etish masalasi muhim o‘rin egallagan. Biroq bu boradagi ishlar ham ko‘p hollarda rasmiyatchilik va shaklparastlik darajasidan nariga o‘tmagan. Ilmiy kashfiyotlar, ayniqsa texnika va qishloq xo‘jaligi sohasidagi yangi ishlanmalar ko‘pincha hujjatlar orqali hisobot shaklida qolib ketgan, ularning aksariyati ishlab chiqarishga to‘liq joriy qilinmagan. Bu esa amaliyot va ilm-fan o‘rtasida muayyan uzilishlar mavjud bo‘lganligini ko‘rsatadi. Yana bir muhim jihat — ilmiy axborotlar bilan ta’minlash tizimi kuchsiz bo‘lgan. O‘zbekiston Fanlar akademiyasi qoshidagi kutubxonalar, ma’lumot markazlari asosan rus tilidagi manbalar bilan ishlagan va ularda g‘arbiy olamdagi ilmiy yutuqlarga oid yangiliklar deyarli yo‘q edi. Bu holat ilm-fanning jahon miqyosidagi taraqqiyotidan orqada qolishiga sabab bo‘lgan. Olimlar o‘z sohalarida yetarli ma’lumotga ega bo‘lmasdan, ko‘p hollarda faqat ichki tarmoqlarda muomalada bo‘lgan, bu esa ilmiy fikr almashinuvi va tajriba to‘plash imkoniyatlarini keskin cheklagan. Shunga qaramay, o‘z vaqtida Fanlar akademiyasi ilmiy salohiyatning saqlanib qolishida va keyingi yillardagi ilmiy tiklanishga asos yaratishda katta rol o‘ynagan. U ko‘plab olimlar, dissertantlar, professor-o‘qituvchilar uchun tayanch muassasaga aylangan. Aynan ushbu davrda shakllangan ilmiy maktablar, yo‘nalishlar va tajribalar O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng ilm-fanni erkin rivojlantirish uchun zarur asos bo‘lib xizmat qilgan.