Bronza davri arxeologiyasi Reja: . Bronza davriga tavsif.. Eron, Afg`oniston va Hindistonning bronza davri yodgorliklari. . Yevropa va Kavkaz hududlarida bronza davri.. Rossiya hududidagi bronza davri madaniyati (afanasev va andronovo madaniyatlari). . Janubiy Turkmaniston hududida bronza davri (Nomozgoh IV, Nomozgoh V, Nomozgoh VI). . Janubiy O`zbekiston va Tojikiston hududlarida bronza davri (Sopolli madaniyati).. Zamonbobo, Tozabog`yop, Qayroqqum madaniyatlari. Bronza davri miloddan avvalgi III-II ming yillikni o`z ichiga oladi. Bu davrda egey dunyosi, Misr, Ikki daryo oralig`i, Hindiston va Xitoyda quldorlik jamiyati ravnaq topgan. Yevropa va Osiyoning ko`p mamlakatlarida esa hali ibtidoiy jamoa tuzumi hukm surgan. Jez miloddan avvalgi III ming yillikda kashf etilgan. Uning vatani Ikkidaryo oralig`i bo`lgan. U mis bilan qalay qorishmasidan iborat bo`lib, nisbat jihatidan turli xilda. Bronza metal sifatida ko`p afzalliklarga ega: 1. Bronza qurollar mis qurollardan pishiqroq va o`tkirroq. 2. Uni eritib quyish oson, chunki uning erish temperaturasi pastroq. Mis va bronza tabiatda yombi holida tarqalgan. Misni eritish t° - 1084 S°, bronzaning erish t° 700-900 S° o`rtasida. Mis va qalayni birga qo`shib, qoliplarga quyishgan. Qoliplar toshdan qumtosh yoki toshtaxtachalardan iborat bo`lgan. Bronzaning kashf etilishi ibtidoiy jamoa ho`jaligida ro`y bergan buyuk madaniy xo`jalik ixtiro edi. Yangi metal xarbiy qurollarning turini ko`paytirdi, harbiy qurollarning xili va jangovarligi oshdi. Bronzadan yasalgan uy-ro`zg`or buyumlari ham paydo bo`ldi. Ammo bronza mehnat qurollari ishlab chiqarish uchun nodir va kamchil metal bo`lib qolaveradi. U mehnat qurollari yasashda tosh xom ashyosini uzil-kesil siqib chiqara olmadi. Chunki dastlab bronzadan munchoqlar, uzuklar, to`g`nag`ichlar yasalgan. Ular asosan ziynat buyumlari edi. Bu davrda tosh qurollar ham ko`plab ishlatilgan. Tosh parrakchalardan keng foydalanilgan. Ammo bronzaning toshga nisbatan ustunlik tomonlari, ya`ni uning juda tez turli shaklga keltirilishi, turli ishlarda foydalanish mumkinligi, ko`p uchraydigan keskir va qattiq tosh qurollarni kamyobligi, mo`rtligi va tez sinishi kabi xususiyatga ega bo`lgan (bronza) metal siqib chiqara olmagan. Bu davrda bronzadan asosan turli bezaklar, uy-ro`zg`or va xo`jalik buyumlari, xarbiy qurol-aslahalar va mehnat qurollari yasaydigan maxsus temirchilik, chilangarlik va zargarlik ustaxonalari vujudga keldi. Hunarmandchilikning ixtisoslashuvi bilan mintaqalararo ayirboshlash kuchaydi. Kishilik jamiyati tarixida birinchi marta muntazam mol ayirboshlash imkoniyati bevosita dehqonchilik va chorvachilikning bir-biridan ajralishi va hunarmandchilikning paydo bo`lishi bilan izohlanadi. Bronza davri xo`jaliklari xo`jalik va ijtimoiy taraqqiyot darajalari bilan bir-biridan farq qilmasa-da, sopol buyumlarining xili, qabrlar qurilishi jihatidan bir-biridan farqlanadi. Yevropadagi ibtidoiy davr qo`rg`onlarining deyarli hammasi-dan bo`yalgan va bo`yalmagan skletlar topilgan. Skletlar yerda yonboshlab, oyoqlari bukilgan holatda yotishadi. Bu odat keng yoyilgan. Hatto Sharq, Markaziy Osiyo hududlarida ibtidoiy qabilalar tug`ilguncha odam ona qornida qanday holatda bo`lsa, o`lganidan keyin yer bag`rida shu taxlitda yotadi deb o`ylaganlar. Arxeologlar tomonidan murdani bo`yab, bukchaytirib ko`mishning 3 davri ajratib o`rganilgan: Qadimgi chuqur, mozor-qo`rg`onlari (eneolit davriga mansub).Katakomba mozor-qo`rg`onlari.Yog`ochband mozor qo`rg`onlari.Katakomba mozor-qo`rg`onlari go`rlari yon tomoniga o`yib qazilgan alohida lahad shaklidagi qabrlardir. Bu mozor qo`rg`on-lardan bronza, mis-pichoqlar, to`g`nag`ichlar, bigiz, buyumlar topilgan. Katakomba mozor-qo`rg`onlarida tosh qurollar silliqlangan tosh boltalar va chukmorlar, chaqmoqtosh, nayza, o`q va pichoqlar, sopol idishlar ko`plab topilgan, bu sopol buyumlarning aksariyatini tagi tekis va hatto boshqa shakllari ham uchraydi. Katakomba davri miloddan avvalgi III ming yilning oxirlarida II ming yillikning I-yarmiga bo`lgan davrni o`z ichiga oladi. Katakomba mozor-qo`rg`onlaridan erkaklar va ayollar murdalari topilgan. Ko`plab kollektiv qabrlar ham uchraydi. Miloddan avvalgi II ming yillikning o`rtalarida katakomba davri o`rniga yog`ochband davri keladi. Yog`ochband-yog`och qabr, MDH hududlarida, Shimoliy Yevropada ko`plab tarqalgan. Go`rlar-ning ichiga murdalar yog`och tobutda qo`yilgan. Shuning uchun ham bu qabrlar yog`ochband qabrlar deb ataladi. Yog`ochband davri miloddan avvalgi II ming yillikning o`rtalariga to`g`ri keladi. Bu davrda dastali, teshikli boltalar keng tarqalgan. Dastlab ular Sharq mamlakatlaridagi yodgorliklardan topilgan. Yog`ochband davrida metallurgiya va chorvachilikning, rivojlanishi boyliklar to`planishiga va xarbiy to`qnashuvlarning kuchayishiga olib keladi. Jamiyatda moddiy boyliklarning ayrim kishilar qo`lida to`planishi jarayoni boshlanadi. Bronza davriga oid bo`lgan qo`rg`onsiz qabrlar ham ko`p uchraydi. Unda murdalar kuydirilgan. Bunday xolat xarbiy Evropada so`nggi bronza davri uchun xarakterlidir. Bronza (Jez) davri mozor-qo`rg`onlari o`rganilishi orqali bu davr haqida ma`lum tasavvurlarga ega bo`lindi. Bu davr mozorlari-dan «bo`yalgan va bukchaytirilgan» skletlar ko`plab topilgan. Bu davrda kishilar murdalarga har xil rangdagi (ko`proq qizil, och qizil) tabiiy bo`yoqlar sepishgan. Qizil va och qizil rang – jon, tirilish, qon ramzi hisoblangan. «Bukchaytirilgan skletlar» - murdalarni yonboshlab, oyoqlari bukilgan holatda ko`milishi, odamning dunyoga kelishi, ibtido va intiho haqidagi tasavvurlarning inikosi sifatida, ona qornida va yer bag`rida bir holatda bo`lishini aks etirilishidir. Yevropada bronza davri chorvador qabilalari o`ziga xos katta birliklarni tashkil etadi. Sopol buyumlarning shakli va naqshlari o`z birliklarga xos bo`lib, ular bir-birlaridan farq qilgan. Masalan, Janubiy Shvetsiya, Daniya, Germaniya, Pol`sha, Chexiya, Frantsiya, Venetsiya, hududlarida, xatto MDH davlatlari territoriyalarida chilvir naqshli sopol buyumlar keng tarqalgan. Angliya, Frantsiya, Ispaniya, G`arbiy Germaniya hududlarida esa oddiy, o`ziga xos shakldagi sopol buyumlar tarqalgan. Yer yuzining ko`plab hududlaridan bronza (jez) davri yodgor-liklari topilgan. Arxeologlar ijtimoiy-iqtisodiy va maishiy munosa-batlarni yodgorliklardan topilgan moddiy topilmalarni o`rganish orqali tiklab, bronza davri kishilari hayoti va faoliyati haqida ma`lumotlarga ega bo`ldilar. Sharqiy O`rta yer dengizi bo`ylarida, xususan Falastinda bronza davrida shahar tipi markazlari paydo bo`lgan hunarmandchilik va mustahkamlangan manzillarning shakllanishi bilan ilk bronza davrida kulolchilik charxi paydo bo`ladi. Ushlagichli cho`zinchoq ko`zalar va turli shakldagi idishlar bronza davrida keng tarqaladi. Falastin yodgorliklarida bronza, mis, kumush metali keng ishlatilgan.