QUTADGʻU BILIG”DAGI SHAXS BELGI-XUSUSIYATINI ANGLATUVCHI LEKSIKA UMUMIY XULOSALAR Sifat leksemalar maʼno jihatidan bir-biriga zid ikki guruhni shakllantiradi. Birinchi guruhni hech qanday stilistik yoki emotsional boʻyoqqa ega boʻlmagan nominativ qatlam shakllantirsa, ikkinchi guruhga realiyalarni nomlabgina qolmay, shuningdek, ularni baholaydigan, belgisini koʻrsatadigan emotiv soʻzlar taalluqlidir. Shaxsni turli belgilar – ijtimoiy ahvol, jismoniy xossa, tashqi koʻrinish, xarakter-xususiyat, feʼl-atvor, ichki tuygʻu, ruhiy dunyo, axloqiy holat nuqtayi nazaridan baholovchi, tavsiflovchi leksik birliklar ikkinchi guruhga xos leksika ichida markaziy oʻringa egaligi bilan ajralib turadi. “Qutadgʻu bilig” soʻz boyligida shaxsning yoshi, tashqi tabiiy belgisi, ijtimoiy holati, xarakter va xususiyatini ifodalovchi adyektivlar leksemalarning mazmuniy guruhlarini voqelantiradi. Statistik tahlil didaktik asarda qoʻllangan 294 ta belgi ifodalovchi leksik birliklarning 129 tasi xarakter va xususiyatni anglatuvchi adyektivlar ekanligini koʻrsatdi. Shaxsning tashqi koʻrinishi, suratini ifodalashda “tabiiy holat belgilari” semasiga ega sifat leksemalar paradigmasi dostonda keng istifoda etilgan. Insonga xos tabiiy holatni faqat koʻrish organlari orqali idrok etish, bilish, baholash mumkin. Mazkur paradigmadagi sifat leksemalar baʼzan matnda nafaqat shaxsning tashqi qiyofasi, shuningdek, ichki dunyosi belgisini ham ifodalay olgan. Asliy sifatlarning maʼlum qismi asar tilida shaxs rang-tusini ifodalashda ishtirok etib, muqoyasa darajasi, intensiv shakli va belgining meʼyordan ozligini bildiruvchi shakllar yordamida voqelangan. Tarixiy taraqqiyot natijasida rivojlangan qarama-qarshi maʼnolarni ifodalovchi, stilistikada oʻta muhim ahamiyatga ega antonim sifat leksemalar poema tilining badiiyligi, jozibadorligi, serqirraligi va sermazmunligi uchun xizmat qilgan. Ayni chogʻda zidlashgan sifatlar ijtimoiy hayotda qoʻllangan va muayyan sinf yoki tabaqani baholashda qoʻl kelgan. “Qutadgʻu bilig” soʻz boyligida sifat leksemalarning ham birlamchi, ham koʻchma maʼnolarda qoʻllanishi ularga xos koʻpmaʼnolilikning azaldan shakllana boshlaganini koʻrsatadi. Muallif shaxslarga xos belgi-xususiyat, xarakter, xulq-atvorni ifodalashda baʼzan emotsional-ekspressiv boʻyoqdan holi boʻlgan, semantik xususiyatiga koʻra aniqlovchiga yaqin tasviriy vosita boʻlgan sifatlash (epitet)ga murojaat qilgan. Yusuf Xos Hojib adabiy tilning bilimdoni sifatida qadimgi turkiy til hamda jonli soʻzlashuv tilida qoʻllanishda boʻlgan sifat leksemalardan unumli foydalangan. Kezi kelganda, bunday leksemalarga qoʻshimcha maʼno yuklatishning uddasidan chiqqan. Yusuf Xos Hojibning soʻz yasash mahorati natijasi oʻlaroq yuzaga chiqqan sifat leksemalarning baʼzilari faqat pandnomaga xos boʻlsa, boshqalari isteʼmolga kirgan va keyingi davr yodgorliklaridan oʻrin olgan. Pandnoma leksikasida biz tomondan tadqiqot obyekti tarzida koʻrilgan sifat leksemalarning 44 tasi faqat asarda qoʻllangani bilan ajralib turadi, ayni chogʻda, ilk marta dostonda ishlatilgan 26 ta sifat leksema keyingi davr manbalari tilida ham faol qoʻllangan. Ularning maʼlum qismi hozirgi oʻzbek tili soʻz boyligida oʻz mavqeini saqlab qolgan. Doston matnida sifat leksemalarning koʻp hollarda ot vazifasini oʻtashi turkologiyada sifatning otlashishga moyilligi haqidagi gʻoyani tasdiqlaydi. Yusuf Xos Hojib tomonidan “Qutadgʻu bilig” tilida qoʻllangan shaxsga xos sifat leksemalar struktur jihatdan sodda (motivlanmagan, derivativ), qoʻshma va juftdir. Qoʻshma sifatlar adyektivlarning substantivlar bilan sintagmatik (valentlik) munosabatga kirishuvi natijasida yuzaga chiqqan.