Salib yurishlari MUNDARIJA KIRISH.……………………………………………………………………….……...3 I BOB. SALIB YURISHLARINING SABABLARI VA YURISHLARI.……...…61.1. Salib yurishlarining boshlanishi sabablari………………………………....…......6 1.2. Dastlabki salib yurishlari va ularning natijalari………………………….….. ....13 II BOB. SALIB YURUSHLARNING YAKUNLANISHI VA UNING NATIJALAR...............................................................................................................202.1. XIII asrda amalga oshirilgan salib yirushlari va diniy ritserlik orderlari…..........23 2.2. So`nggi salib yirushlari va ularning natijalar………………………...………….27 XULOSA………………………………………………………………................….31 ADABIYOTLAR RO`YXATI……………………………………………………..33 ILOVALAR………………………………...……………………………………….34 KIRISH O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, o‘zbek davlatchiligi tarixiga katta e'tibor qaratila boshlandi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998-yil 27-iyuldagi “O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Tarix instituti faoliyatini takomillashtirish to‘g‘risida”gi qarori o‘zbek davlatchiligi tarixida muhim iz qoldirdi. O`zbekiston respublikasining birinchi Prezidenti I. Karimovning bir guruh tarixchi olimlar bilan uchrashuvidagi tarix fani borasida bildirgan fikrlari o‘zbek xalqi va uning davlatchiligi tarixi konsepsiyasining yaratilishiga g‘oyaviy asos bo‘lib xizmat qildi. Unda “ilmiy nuqtai nazarga tayangan davlatchilik tarixini yaratish” asosiy maqsad sifatida belgilangan. O`zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti I. Karimov “o`zlikni anglash tarixni bilishdan boshlanadi. Isbot talab bo`lmagan ushbu haqiqat davlat siyosati darajasiga ko`tarilishi zarur. Tarixni yoritishda bir yoqlamalikka, subеktiv fikrlarga yo`l qo`ymaslik zarur, faqat bahs, munozara, tahlil mеvasi bo`lgan xulosalargina bizga to`g`ri yo`l ko`rsatadi”[1] - deb takidlaydi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I. Karimov Respublikamiz mustaqil taraqqiyot yo'lining ijodkori va rahnamosi sifatida tarix fani, uning bugungi ahvoli va istiqbolini chuqur tahlil yetib, bu yo'nalishda tarixchi olimlar oldiga qator vazifalarni qo‘ydilar. Ushbu vazifalardan eng muhimi-yangi jamiyatimizni isloh qilish va yangilash jarayonini boshqaradigan va ta’minlaydigan, hozirgi davr talabi asosida yangicha fikrlaydigan yoshlami tarbiyalash, muhimi, ular ongiga milliy istiqlol, Vatanga sadoqat va yurtparvarlik g'oyalarini yanada chuqurroq singdirish va tyeran anglatishdan iboratdir. Olimlar e’tirof etganlaridek, dunyo tarixi nihoyatda boy va rang-barangdir. Har bir hududlar eng qadimgi davrlardan boshlab jahon sivilizatsiyasi o'choqlaridan biri hisoblanib, bu yyerda dunyo sivilizatsiyasidagi mahalliy xalqlarga xos tarixiy-madaniy jarayonlar bo'lib o'tgan. Har bir davlatchilik hududlaridan dunyo sivilizatsiyasi tarixiy taraqqiyotida o'chmas iz qoldirgan olimu fuzalolar, davlat arbobiyu, sarkardalar yetishib chiqqanlarki, bugungi xalqlar ular bilan xaqli ravishda faxrlansa arziydi. Hukumatlar tashabbusi bilan tarixi chuqur o`rganila boshlandi. Shu jumladan jahon davlatchiligi tarixidagi Salib yurishlari davriham. Bu davr haqida ham izlanishlar olib borildi. Lekin afsuski Salib yurishlari davriva uning jahon tarixidagi o`rni tog`risida ma’lumotlar o`zbek tilida kam uchraydi. Xlodvigning Franklarni birlashtirish davrida bosqinchilik orqali ko`plab ichki hududlarni egallashga muvaffaq bo`ldilar va bu bilan ko`plab xalqlarni va ularning tarixini bevosita o`zaro daxldorligiga katta hissa qo`shdilar. Mana shu bosqinchilik holati bir qator xalqlar yashash sharoitlariga ta`sir etdi. Bu esa keyinchalik u yerda yashayotgan xalqlarning ijtimoiy-iqtisodiy hayotida katta o`zgarishlarga olib keldi desak mubolag`a bo`lmaydi Salib yurishlari davriqoldirgan moddiy va madaniy boyliklar va yodgorliklar tarixda muhim iz qoldirdi hamda bugungi qimmatli arxeologik va etnologik kuzatuvlar uchun katta imkoniyatlar yaratmoqda. Mavzuning dolzarbligi: Salib yurishlari - Gʼarbiy Yevropa ritsarlarining musulmon, pravoslav davlatlari va turli xil xristian mazhablariga qarshi olib borgan davomiy yurishlari. Salib yurishlarining maqsadi Falastinni, birinchi navbatda, Quddusni saljuqiy turklardan ozod qilish edi. Biroq salib yurishlari keyinchalik Baltiqboʼyi majusiylarini xristianlashtirish. Yevropada papa hukumatiga qarshi harakatlarni bostirish yoki papalarning siyosiy maqsadlarini amalga oshirish vositasi boʼlib qoldi. «Salibchilar» atamasi, salib yurishi ishtirokchilari oʼz kiyimlariga salib (xoch, krest) tikib olishgani uchun, paydo boʼlgan. Yurish qatnashchilari gunohlardan poklanadi deb hisoblangani bois, yurishda nafaqat ritsarlar, balki oddiy aholi, hattoki bolalar qatnashgan. Falastin uzoq davrdan beri arab davlatlari hukmi ostida edi, ular xristianlarga bagʼrikenglik bilan munosabatda boʼlishgan. Falastindagi xristianlar uchun muqaddas sanalgan maskanlarni ziyorat qilishlariga monelik qilishmagan. Saljuqiy turkpar esa bunga yoʼl qoʼymagan. Endi xristianlar uchun Quddusga borish oldingidek xavfsiz boʼlmay qoldi. Rim papalari Falastinni Saljuqiylardan tortib olishmasa, ziyoratgohlarga borish umuman toʼxtab qolishidan xavfsirashdi. Salib yurishi Rim papasi Urban II tashabbusi bilan Quddus va Falastinni musulmonlardan ozod qilish maqsadida amalga oshirilgan. Dastlab papaning murojaati faqat frantsuz ritsarlariga qaratilgandi, lekin keyinchalik katta masshtabdagi harbiy kampaniyaga aylanib ketdi. Salib yurishi gʼoyasi barcha Gʼarbiy Yevropa davlatlarini qamrab oldi. Salib yurishining sabablaridan biri Vizantiya imperatori Аleksey I ning Rim papasidan yordam soʼrashi edi. Bir necha asr Vizantiya gʼarb xristianlari uchun jangovar musulmonlar hujumlaridan ajratib turadigan bufer zona boʼlib keldi. Biroq 1071 yildagi Mantsikert jangida yengilgan imperiya Kichik Osiyodagi katta hududidan ajraldi. Magʼrur Vizantiya muqarrar halokatdan qutulish uchun Rim papasidan yordam soʼrashga majbur boʼldi. Birinchi salib yurishidan oldin Аnatoliyaning katta qismi islomning sunniylik yoʼnalishidagi Rum saljuqiylari hukmi ostida edi. Xristianlar bilan kurashishga qaraganda saljuqiylarni ichki qoʼzgʼolonlarni bostirish, taxt talashishlar, shialarning isyonlari qattiq tashvishga solardi. Falastinni markaziy hokimiyatdan deyarli mustaqil amirlar boshqarardi. Misrning katta qismi shia yoʼnalishidagi fotimiylar sulolasi qoʼlida boʼlgan. Saljuqiylar fotimiylar hududining bir qismini bosib olishdi. Shuning uchun Аleksey Komnin salibchilarga fotimiylar bilan ittifoq tuzishni maslahat berdi. 1076 yili saljuqiylar Quddusni egallagan boʼlsada, 1098 yili fotimiylar shaharni qaytarib oldi. Shialar salibchilarni dahshatli dushmandan qutqaruvchi xaloskor deb bilardi. Lekin ularning xomxayollari qimmatga tushdi. Kurs ishining maqsadi va vazifasi: Ushbu kurs ishining maqsadi Salib yurishlari davrijahon tarixidagi o`rnini yanada kengroq ochib berish. Bu davlat haqida ma’lumotlar juda kam. Shu tufayli bu davrga doir ma’lumotlar bazasini kengaytirish va uni ilmiy nuqtai nazardan o`rganib mohiyatini yanada oydinlashtirishi va mavzuga oid mavjud ma’lumotlardagi noaniqlik va xatolarga oydinlik kiritish. Shuningdek Salib yurishlari davrisiyosiy ijtimoiy va iqtisodiy hayotiga aniqlik kiritish va tahlil qilishdan iborat. Kurs ishining vazifasi: Salib yurishlari davridavlatchiligi tarixida ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarning tutgan o‘rnini turli ilmiy tadqiqot metodlari asosida o‘rganish maqsadida quyidagi vazifalar belgilab olindi: - Salib yurishlari davriijtimoiy-iqtisodiy o‘rganilishi natijalarini tahlil qilish; - ma`lumotlarni umumlashtirish va ularning Salib yurishlari davri tarixi va madaniyatini o‘rganishdagi ahamiyatini ochib berish; - Salib yurishlari davri hayotiga oid to‘plangan ma’lumotlarni Frank xalqi davlatchiligi tarixining yangi sahifalarini yoritishda muhim manba sifatida tahlil etish; - Salib yurishlari davriijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarini qamrab olgan holda tadqiq etish; - mavjud ma’lumotlarni qiyoslagan holda Salib yurishlari davrisiyosiy faoliyatini o‘rganish hamda siyosiy masalalariga yangidan baho berish, manbalar va so‘nggi tadqiqotlar asosida ushbu masalalarni oydinlashtirish, munozarali masalalarga aniqlik kiritish; - manba va adabiyotlarni tahliliy o‘rganib, Salib yurishlari davri ijtimoiy-iqtisodiy siyosiy faoliyatidagi ilmiy muammolarni, ularning o‘rganilishi natijalari, tadqiqotchilar xulosalarini qiyoslab, yangi asoslarda tadqiq etish; - Frank xalqining o‘rta asrlar davlatchiligi tarixida tutgan o‘rnini va uning siyosiy-tarixiy jarayonlarda tutgan mavqeyini yoritib berish. Mavzuning o`rganilganlik darajasi. Salib yurishlari davri ijtimoiy-iqtisodiy davri bugungi kungacha olimlar, tarixshunoslar tomonidan juda ko`p tadqiq qilingan. Shuningdek bugungi vaqtda ham bu davr haqida qandaydir bir shaklda ilmiy yoki amaliy izlanishlar olib borilayapti. O`tgan asrlarda ham bu davrga doir ilmiy izlanishlar olib borilgan.. Ayrim ilmiy tadqiqotlar esa hali tugatilmagan. Hozirgi zamonaviy texnologiyalar rivojidan keyin ham bu tarixiy voqeaga boshqa voqealar singari jiddiy chuqurroq e’tibor berilayapti. Natijada esa Salib yurishlari davri haqida ma’lumotlar bazasi oshdi. Hamda bir qator tarixiy arxivlarida hamda Britaniya,yevropa va rus ensiklopedik asarlari orqali ham bu mavzu yaxshi o`rganilgan. Davriy (xronologik) chegaralanishi: Kurs ishining davriy chegarasi Salib yurishlari davri ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi va ularning ijtimoiy - iqtisodiy, madaniy hayotini o`rganib tahlil qilishdan iborat. Ishning hajmi: Ushbu kurs ishi kirish, uchta bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati va ilovadan tashqari 30 betdan iborat. I. Bob. Salib yurishlarining sabablari va yurishlari 1.1. Salib yurishlarining boshlaninsh sabablari Islom 7-asrda O`rta Sharqda paydo bo`lgan va tez orada son jihatdan o`sib boradi. Uning hududiy kengayishi juda tez edi va bir necha yil ichida uning izdoshlari butun Shimoliy Afrikani va deyarli butun Ispaniyani bosib olishga muvaffaq bo`lishdi. Ushbu o`sish nasroniylik bilan katta qarama-qarshiliklarni keltirib chiqardi. Ushbu to`qnashuvlardan biri ikkala dinning ham muqaddas joylarida, xristianlar Muqaddas Yer deb atagan va markazi Quddusda bo`lgan. Birinchi salib yurishidan oldin, papa tomonidan boshqarilgan musulmonlar va nasroniylar muqaddas deb tasniflangan bir necha urushlarda qatnashishgan. Papa Aleksandr II 1061-yilda, Sitsiliyada va 1064 yilda Ispaniyada Rekonquest deb nomlangan sharoitda musulmonlarga qarshi kurashishga chaqirdi. Salib yurishining sabablaridan biri Vizantiya imperatori Aleksey I Komnin Rim papasiga murojaat qilgan yordam chaqiruvi edi. Ushbu chaqiriq bir nechta holatlarga bog’liq edi.[2] 1071-yilda imperator Roman IV Diogen qo`shini Manzikert jangida saljuqiy turk sultoni Alp-Arslan tomonidan mag’lub bo`ldi. Ushbu jang va keyinchalik Roman IV Diogenning ag’darilishi Vizantiyada fuqarolar urushi boshlanishiga olib keldi, bu 1081-yilgacha Aleksey I Komnin taxtga o`tirgunga qadar susaymadi. Bu vaqtga kelib, Saljuqiy turklarining turli rahbarlari Konstantinopoldagi janjal mevalaridan foydalanishga muvaffaq bo`lishdi va Anadolu platosining katta qismini egallab olishdi. Hukmronligining dastlabki yillarida Aleksey Komnin ikki frontda — G’arbda hujum qilgan Sitsiliya normandlariga va Sharqda saljuqiy turklarga qarshi doimiy kurash olib borishga majbur bo`ldi.[3] Vizantiya imperiyasining Bolqon mulklari ham polovtsi va pecheneglarning vayronkor reydlariga duchor bo`lgan. Bunday vaziyatda Aleksey ko`pincha g’arbiy Yevropadan kelgan yollanma askarlarning yordamidan foydalangan, ularni Bizantlar franklar yoki keltlar deb atashgan. Imperiya qo`mondonlari Yevropa kavaleriyasining jangovar fazilatlarini yuqori baholadilar va yollanma askarlardan zarba qismlari sifatida foydalandilar. Ularning korpusi doimiy ravishda to`ldirishga muhtoj edi. 1093-yoki 1094-yillarda Aleksey Rim papasiga navbatdagi korpusni yollashda yordam so`rab murojaat qilgan. Ehtimol, bu iltimos salib yurishini chaqirish uchun asos bo`lib xizmat qilgan. Yana bir sabab G’arbda Falastinda sodir bo`lgan vahshiyliklar haqidagi mish-mishlar bo`lishi mumkin. Shu payt yaqin Sharq buyuk Saljuqiylar sultonligi (hozirgi Eron va Suriya hududining katta qismini egallagan) va Misrning Fotimidlar davlati o`rtasidagi front chizig’ida edi. Saljuqiylarni asosan sunniy musulmonlar, Fotimidlarni asosan shia musulmonlari qo`llab-quvvatladilar. Falastin va Suriyadagi xristian ozchiliklarini himoya qiladigan hech kim yo`q edi va harbiy harakatlar paytida ularning ba’zilari vakillari talon-taroj qilindi. Bu Falastinda musulmonlar tomonidan sodir etilgan dahshatli vahshiyliklar haqida mish-mishlarni keltirib chiqarishi mumkin.[4] Salib yurishlari deganda Yevropa feodallarining XI asr oxiridan to XIII asr oxirigacha Yaqin Sharqda – Suriyada , Falastinda, Misrda, Bolqon yarim orolida, Kipr orolida va boshqa joylarda olib borgan harbiy ekspeditsiyalari ko`zda tutiladi. G‘arbiy Yevropa feodallarining Sharq mamlakatlariga ommaviy yurishlariga sabab: birinchidan, XI asrning ikkinchi yarmida Yaqin Sharqda yuz bergan o`zgarishlar, ikkinchidan, qisman feodal G‘arbiy Yevropaning o`zidagi umumiy iqtisodiy taraqqiyot natijasi edi. Savdo sotiqning rivojlanishi bilan shaharlarning shiddatli rivojlanib ketishi oqibatida feodallarning ehtiyojlari ham ko`payib ketdi. Natijada ular kattaroq o`ljalarni qidira boshladilar. Bu vaqtda g’arbiy yevropada ritsrlar soni ham birmuncha ko`paya bordi. Sharq G‘arbiy Yevropa feodallarini nimasi bilan o`ziga jalb qildi. Bu vaqtda yaqin Sharq mamlakatlari moddiy va ma’naviy madaniyatining rivojlanish darajasi bo`yicha g’arbiy Yevropadan ilgarilab ketgan edi. Sharqdan va Vizantiyadan yevropaliklar qimmatbaho tovarlar va boyliklar olib kelganlar. Sharq mamlakatida safarda bo`lganlar bu yangi shaharlarning afsonaviy boyliklari haqida so`zlashardilar. Yevropaliklar nazarida sharq “yerdagi jannat” edi. Bu yerning boyliklari oxir oqibat qashshoqlashib borayotgan ritsar va feodallarning orzusiga aylandi. Ammo salib yurishlarida feodallardan tashqari, jamiyatning boshqa sinflari, jumladan, dehqonlar ham qatnashdilar. Bu hol salib yurishlariga yalpi, ommaviy tus beradi. Yaqin sharqda XI asr oxirlarida vaziyatning murakkablashib borishi u yerdagi boyliklarga ega bo`lish haqidagi rejalarning amalga oshirilishi uchun qulay sharoit yaratdi.Saljuqiy turklar 1055-yilda Bog’dodni va 1071-yilda Mansikert yaqinidagi jangda vizantiya qo`shinlarini mag‘lubiyatga uchratib deyarli butun Kichik Osiyoni egallab olishdi. Shuningdek asosiy xristianlik ilohlari joylashgan Suriya va Iyerusalim bilan birgalikda Falastinni ham egalladi. Bu esa bir qancha vaqt feodallar bu jannatmakon yerlarga tashrif buyurishini qiyinlashtirdi va dushmanlarga bu yerlarni ozod qilish uchun targ’ibot qilishga bahona bo`ldi. Vizantiya hech qachon XI asr oxiridagi kabi achinarli holatga tushmagan edi. Saljuqiy turklar deyarli oxirgi bo`g’ozlargacha egalladilar va Konstantinopoldan 1000 kmcha narida bo`lgan Nikea shahrini o`zlarining poytaxtiga aylantirdilar. Janubiy Italiyalik normandlar esa Bolqongacha suzib bordilar. Makedoniya va Fessaliyani vayronaga aylantirdilar. Imperator Aleksey I ularni u yerlardan chiqarib tashlashga muyassar bo`lgan bo`lsada ammo shimoldan Konstantinopolga suqulib kira boshlashgan edi. Turk amiri Chaxa ular bilan Konstantinopolga hujum qilish bo`yicha kelishuv tuzdi. Bu esa Vizantiya imperatori Aleksey I ni Papa va G’arbiy Yevropalik qirollardan yordam so`rashga majbur qildi. Bu murojat salib yurishlariga undovchi feodal va ritsarlarning rejalarini ro`yobga chiqarish uchun juda qulay sabab edi.[5] Salib harakatlari endilikda faqatgina feodallardan emas balki keng ko`lamli aholini ham o`z ichiga oldi. Unda butun boshli dehqonlar, shuningdek, Shimoliy Italiya shaharlari aholisi ham ishtirok etadi. Dehqonlarning ma’naviy yo`lboshchisi bu -Papa boshchiligidagi katolik cherkovi edi. Haqiqatdan ham bu feodal jamiyatdagi mazkur ijtimoiy guruhlarning bu harakatda ishtirok etishidan sabab maqsadlari har xil bo`lsada ularni bitta shior birlashtirgan. Bu ham bo`lsa xristianlikni ozod qilish edi. Boy feodal ritsarlar uchun ularning bu yurishga qatnashishi uchun yagona sabab yerlarni egallab olish va boshliqlarga ega bo`lish edi. Boy senyorlar sharqda mustaqil knyazliklarni tashkil qilishga harakat qilar edi. Bu yurishda ishtirok etayotgan g’arb davlatlari monarxlari esa koloniya mulklariga ega bo`lishmoqchi edi. Ko`p sonli ritsarlar bosib olingan mamlakatlarda yer lenlarini olishga umid qilishar edi. Ruhoniylar esa cherkovga kirim bo`lishini va boy okruglarni kutishardi. Papalik yagona boshqaruvchi roliga kirar ekan faqatgina katolik cherkovi ustida emas balki butun g’arb davlatlari ustida raxbarlik qilish maqsadini mustahkamlash uchun harakat qilar edi. Papa Grigoriy VII yerlarni bo`lib olish uchun yurish qilishni rejalashtirdi va shu asosida pravaslav va katolizm bilan birlashishni niyat qilgan edi. Papalik shundan musulmon mamlakatlarida ham katolik missiyasini muvafaqiyatli chiqishiga umid qilardi. Sharqdagi boy cherkov buyumlari hisobiga papa g’aznasini to`ldirish esa ikkinchi o`rinli masala edi. O`z yurtida feodallik zulmidan jabr ko`rgan dehqonlar ommasi daryo ortida bo`lgan uzoq mamlakatlarga borib erkinlikka erishish eksplutatsiyadan qutulish va balki boyib ketish umidida edi. Bu umid haqiqatga aylanib borib oxir oqibatda kambag’llar orasida salib yurishlari boshlanishiga sabab bo`ldi. Bu urush o`zining avvalgi diniy sababi va ahamiyatini yo`qotib oddiy talon taroj ekspeditsiyasiga aylandi. Salib yurishlariga sharq bilan savdoda o`z o`rnini mustahkamlashga harakat qilayotgan, shuningdek Sharqiy O`rtayer dengizi bozorlarini egallab olish va o`zlarining kolonoyalarini yaratish uchun harakat qilgan yirik shimoliy Italiya shahar respublikalari bo`lgan Vizantiya, Genuya va boshqalar faol ishtirok etdilar. Birinchi salib yurishi: 1095-yilda Klermondagi cherkov yig’ilishida papa Urban II barcha qirollar, sennorlar, ritsarlar va oddiy xalqni qo`liga qurol olishga va yurish boshlashga chaqirdi. Bu yurish ishtirokchilariga o`zlarining ko`ngillarini ko`tarishni va shu bilan birga quyidagi so`zlarni aytardi: “Kimki bu yerda jabr ko`rgan va qashshoq bo`lsa, u yoqda baxtli va boy bo`ladi” deb ishontirganlar. Ular ishonib orqasidan jangga ketadilar. Urban II yurish qilishga va’da beradi va buni belgisi sifatida kiyimiga xoch rasmini tushiradilar (Shuning uchun bu yurish salb yurishi ishtirokchilari esa salbchilar deb nomlangan). Salib yurishlari uchun aholi ommasini jalb qilish uchun cherkov salibchilarga bir qancha imkoniyatlar beradi.Jumladan, qarzlarini to`lashdan va narsalarini qo`riqlashdan ozod qildi. Salibchilar cherkovning maxsus homiyligi ostida bo`ldi. Yig’inda qisman fransuz, qisman boshqa mamlakatlardan kelgan minglab ritsarlar hozir bo`ldilar.[6] Feodallarning ko`pdan – ko`p yig’inlarini o`tkazish vaqtining o`zi shu narsani yaqqol ko`rsatdiki, papa bosh ko`tarib chiqmasdan ancha burun ritsarlar orasida keng targ’ibot olib borilgan va ularning bir qismini Falastinga salib yurishi o`tkazish rejalaridan manfaatdor qilishga ulgurilgan edi. Papaning bu chiqishi ancha ilgari tayyorgarlik ko`rila boshlagan ishni tashkiliy va ideologiya jihatdan rasmiylashtirishdan iborat bo`ldi xolos. 1096-yilning bahorida shimoliy va sharqiy Fransiyaning, qisman g’arbiy Germaniyaning dehqonlar ommasi salib yurishi uchun yo`lga tushdi. Dehqonlarga monax Pyotr Ammenskiy va kichik mulkdor ritsar Valter Golyak boshchilik qildi.Dehqonlar zudlik bilan o`zlarining barcha mol– mulklarini sotishib, yurish uchun zarur buyumlarni qimmat narxlarda bo`lsada sotib ola boshladilar. Ko`p sonli oilalar o`zlarining bolalari bilan jo`nab ketadilar.Dehqonlar olomoni yomon uyushtirilgan, naridan beri qurollantirilgan, oziq – ovqat mahsulotlari bilan muntazam ta’minlanib turilmas edi.[7] Yo`l davomida ular turli bosqinchilik yurishlarini uyushtiradilar, bir qancha aholiga hujum qilib ularning shaharlarini o`t ichida qoldirdilar. Konstinopolga ushbu salibchilarning yarmidan kamigina (40 mingtachasi) yetib bordi. Qolganlari to`qnashuvlarda, shuningdek, kasallik va ochlikdan o`lib ketishdi. Salibchilar Konstantinopolga kirib kelgach, imperator ularni tartibsizlik ko`rsatishi va zo`ravonlik qilishidan xavfsirab, ularni Kichik Osiyo sohiliga jo`natib yuborishga shoshildi.Vizantiya imperatori Aleksey I maqsadsiz tashkillashtirilganbu salib yurishini ko`rib ularni ritsarlar kelguniga qadar ushlab turishga harakat qildi. Ammo ularni qochib ketishini oldini olish uchun ularni bo`g’oz orqali harakatlantirishga buyruq beradi. Turklar bilan bo`lgan birinchi to`qnashuvdayoq salibchilar deyarli yo`q qilindi. Qolganlari jami 1000 ga yaqin odam Pyotr Pustinning bilan Bosforga qarab qochdi va Konstantinopolga qaytishga harakat qildi. “1096-yil kuzida Konstantinopolga ritsarlar kela boshladi. Ular juda yaxshi qurollangandi. Bu qurollarni yerlarini sotib olgan edilar. Bu yurishga Quyi Lotaringiya gersogi Gotfrid Bulonskiy boshchilik qilib, o`zi bilan birga Sharqqa ikkita ukasi – Bolduin bilan Evstafiyni olib ketdi. Shimoliy fransuz feodallariga Normandiya grafi, hamda Flandriya grafi Robert boshchilik qildilar, janubiy fransuz feodallari o`zlariga Tuluziya grafi Raymundni yo`lboshchi qilib oldilar.”[8]Ular oldin salibchi dehqonlar yurgan, BolqondaDunay yaqinidagihaj safari yo`lidan yurishadi. So`ng ritsarlar norman gersogi Robert va boshqa yirik fransuz senyorlari boshqarib kelgan shimoliy va o`rta fransiya tomon harakatlanishadi. Janubiy Italiyalik normandlar Vizantiyaning bevosita dushmani bo`lgan gersog Bolmun Tarentskiy boshchiligida Ipr va Bolqon orqali yuradilar. Janubiy Fransiyalik ritsarlar Raymund Tuluzskiy boshchiligida quruqlik orqali Konstantinopol tomon harakatlanadilar va Konstantinopolga bordilar. Ritsarlar to`dalarining Bolqon yarim oroli bo`yicha harakat qilishiva qashshoqlarning ham shu yo`nalishda yurishi cheksiz talon – tarojlik keltirib chiqardi. Vizantiya shahri bo`lgan Pelagoniya bosib olindi va yoqib yuborildi. Imperator salibchilarning harakat yo`lini qo`riqlash va ehtiyot choralarini ko`rishga majbur qildi. Alohida guruhlarning Konstantinopolga yetib kelishi bilan ular tezda qaytadan Bosfor orqali harakatlandi. Bahor oxiriga borib 1097-yil ritsarlar Kichik Osiyo tomon harakatlanib oxir oqibat Nikeya shahrini ozod qilishdi. Uning uncha katta bo`lmagan otryadi Vizantiyaliklarga taslim bo`ldi.Vizantiya salibchilari boshqa hech narsa ololmadilar. Turklarning suvsiz mamlakatini vayron qilishga qaratilgan jazirama issig’da og’ir va zerikarli yurishlar boshlandi. Turklarning yengil otliq askarlari doimo salibchilarga yon tomondan va orqadan hujum qilardi. 1098-yil boshida shimoliy fransuz ritsarlari Mesopatamiya shimolidagi Edessa shahrini qamal qiladi. Bu yerda birinchi salibchilar davlati – Edessaga Bolduin knyaz bo`lib oldi. Salibchilarning Edessani bosib olishi strategiya jihatidan muhim edi, chunki Edessa Suriya bilan Flastinni shimol tomondan turklar hujumidan qo`riqlab turardi. 1098-yil yozida Bolduin boshchiligida yaxshi qurollangan salibchilar “Sharq poytaxti” Antioxiya shahrini qamal qilishdilar va bosib oldilar.Salibchilarbosib olingan shaharlarda musulmon aholisi ustidan qirg’in uyushtirdilar. Boy shaharlarni talashdi, natijada ziddiyatlar kelib chiqa boshladi. Vizantiya bu yerlarga o`zi qonuniy da’vogor bo`lib chiqdi. Oxir oqibat Boemund TarenskiyAntioxiyaning knyazi bo`ldi. Bu esa oxiri Vizantiya bilan salibchilar o`rtasida kelishmovchiliklarga olib keldi. Vizantiya qo`shinlari turklarning kuchsizlanib qolganligidan va salibchilar o`rtasidagi ziddiyatlardan foydalanib Kichik Osiyoga yaqin viloyatlarni bosib oldi. Bosib olingan yerlarda mayda ishlari bilan shug’ullanib, o`zlarining asosiy maqsadi – jannatmakon yerlarni bosib olishni unutib qo`yishdi. Bu esa salibchilar ommasini ko`tardi va ularning rahbarlari 1099-yil Falastindagi Iyerusalimga yurish boshlashdilar. Uzoq muddatli hujumlar va to`xtovsiz urushlar natijasidashahar egallandi. Bosqinchilar shafqatsiz holda musulmonlarniham, xristianlarni ham qiynab, erkaklarni, gunohsiz ayollar va bolalarni o`ldirdilar. Tez orada salibchilar deyarli barcha sharqiy qirg’oqlardagi; O`rtayer dengizi ford shaharlari – Akra, Tripoli, Tir kabilarni bosib oldilar. Salibchilarning shimoldan janubga tomon tor mintaqa bo`lib cho`zilib ketgan mulklarining uzunligi 1200 kmga yetar edi. Nihoyat birinchi salib yurishlari yakuniga yetdi. Barcha tirik qolgan ishtirokchilar taqdirlandilar. To`dalar rahbarlari katta yerlar knyazlariga aylandilar. Baron va ritsarlar katta lenlarning egalariga aylandilar, ruhoniylar esa boy cherkov prebendigaaylandilar. Dehqonlargayaxshi sharoitga ega bo`lgan yerlar ajratildi, ba’zilariga esa ritsarlar yetishmaganligi uchun ritsarlik unvonlari berildi. Natijada dehqonlarning bir qismi ritsarlik xizmatiga o`tishdi. [1] Karimov I.А. Tarixiy xotirasiz kelajak yoʼq. T.: Oʼzbekiston, 1998. 136-b [2] Виймар П. Крестовые походы. – М.: АСТ, 2006. C-211 [3] Лучицкая С.И. Крестовые походы // Словарь средневековой культуры. М., 2003. C-233 [4] Мишо Ж. История крестовых походов / Пер. с фр. С.Л.Клячко – М.: Алетейа, 2001. C-412 [5] Успенский Ф.И. История крестовых походов. – М.: Даръ, 2005. C-112 [6] Xidoyatov .G. Jahon tarixi.T.:”Sharq” 2001 B-453 [7] Ирвин Р. Крестовые походы: древнейшие и новейшие стереотипы / Пер: А.Ярин // Интеллектуальный форум. – 2001 – №5. [8]Karpov S.P., Udaltsova Z.V. “Oʻrta asrlar tarixi” 2 jildda. 1-jild, M.: Yuqori. maktab, 1990. 117